Þorskveiðar

Gífurleg umframveiði smábáta í þorski 


Þorskveiðar smábáta á undanförnum árum, umfram þær viðmiðanir sem þeim er ætlað að fylgja, eru mjög miklar. Frá tilkomu aflamarkskerfisins árið 1984, hafa veiðar þeirra umfram það sem gert hefur verið ráð fyrir af hálfu stjórnvalda, numið tæpum 290 þúsund tonnum sem er um 100 þúsund tonnum meira en heildaraflamark í þorski er á yfirstandandi fiskveiðiári! Af því sést best hve stórkostleg umframveiðin hefur verið. Á meðfylgjandi töflu sést vel hvernig þróun veiða smábáta undir 10 brl. var árin 1980 til 1990. 

Skýring með töflu 1.

Árin 1980 til 1983, hin svonefndu viðmiðunarár, veiddu bátar undir 10 brl. samtals 12.646 tonn af þorski sem hefðu leitt til þess að leyfilegur hámarksafli þeirra á hverju ári hefði orðið 1,96% af leyfðum heildarafla. Stjórnvöld heimiliðu hins vegar að heildarveiði þeirra mætti verða 3% og sýna lægri súlurnar á myndinni leyfilega heildarveiði þeirra samkvæmt þeirri reglu. En þar sem þeim var látið líðst að veiða óheft, varð aflinn miklu meiri eins og fram kemur á hærri súlunum. Eins og myndin sýnir fór ástandið stigversnandi eftir því sem á áratuginn leið og loks var svo komið að hömluleysið var orðið algert, því árin 1989 og 1990 nam umframveiði þeirra samtals meira en 70 þúsund tonnum af þorski.

 

Frá árinu 1984 til ársins 1990 voru stærðarmörk smábátanna gagnvart aðild að aflamarkskerfinu önnur en nú. Þá lutu bátar undir 10 brl. öðrum lögmálum en stærri skipin, sem öll voru á aflamarki. Gert var ráð fyrir að veiði þeirra næmi 3% af heildarafla í þorski. Eftir því var aldrei farið.

Á þessu árabili nam umframveiði smábátaflotans tæpum 160 þúsund tonnum og til þess að bregðast við þeim brýna vanda sem skapast hafði vegna taumlausrar umframveiði smábátanna, var þeim úthlutað aflahlutdeild 1. janúar 1991.

Sú aflahlutdeild var tekin af öðrum, þ.e. skipum í aflamarki, en einnig var eigendum smábáta gefinn kostur á fleiri möguleikum en aflamarkinu einu, og er enn sopið seyðið af því, því eigendur smábáta höfðu líka tækifæri til að veiða þorsk á grundvelli svonefndra dagatakmarkana, en þar var um að ræða krókabáta sem voru undir 6 brl. að stærð.

Því hafa í raun verið í gildi þrjú stjórnkerfi í smábátakerfinu eftir 1991, þ.e. aflamark, dagatakmarkanir og loks bættist þriðji valkosturinn við, þorskaflahámark, eftir 1994.

Þann 1. janúar árið 1991 fengu smábátar undir 10 brl. úthlutað aflahlutdeild, eins og fyrr sagði, og nam hún 12,18% af heildaraflamarki í þorski. Kvóti þeirra fiskveiðiárið 1992/1992 varð því rúm 30 þúsund tonn. Ef miðað hefði verið við aflareynslu þeirra á viðmiðunarárunum frá 1980 til 1983, sem eru þau viðmið sem öðrum skipum voru sett, hefði aflahlutdeild þeirra orðið 1,96%, sem jafngilti um 4.900 tonnum. Mismunurinn, þ.e. um 25 þúsund tonn, var tekinn beint frá aflamarksskipunum.

Margir þeirra eigenda smábáta sem þarna völdu aflamark og fengu úthlutað kvóta, seldu heimildirnar með góðum hagnaði, keyptu krókabát og héldu áfram veiðum í hinu kerfinu, þ.e. dagakerfinu, sem eigendur svonefndra krókaleyfisbáta.

Forystumenn samtaka smábátaeigenda hafa haldið því fram að smábátum hafi fækkað stórlega þegar aflamarkskerfi, sem menn gátu valið hvort þeir færu í, var tekið upp í þeirra röðum. Reyndin varð ekki sú. Það var aðeins bátunum í kerfinu sem fækkaði, því þeir voru seldir með kvótanum, en nýir kvótalausir bátar keyptir í staðinn til að geta stundað veiðarnar áfram hömlulaust. Ef miðað er við aflamark fiskveiðiársins 1991/1992 hafa eigendur þeirra smábáta sem fengu úthlutað aflamarki, selt sem nemur um 18.400 tonnum af þorski, burt úr kerfinu.

Til þess að koma til móts við óbilgjarnar kröfur þeirra eigenda krókabáta sem ekki vildu fara í aflamark, (þ.e. dagabátanna), var við það miðað að veiði þeirra yrði 2,16% af heildaraflamarki. Þannig voru tekin frá rúm um 5.400  tonn til viðbótar handa þessum hópi. Þannig skapaðist glufa sem margir hafa nýtt sér og afleiðingin varð sú að á næstu árum harðnaði sóknin til mikilla muna.

Í töflu 2 sést vel hvað gerðist. Umframveiðin á þessu tímabili, frá áramótum 1991 til loka fiskveiðiársins 1994, varð hrikaleg: Krókabátrnir veiddu rúmum 60.000 tonnum meira en þeim var ætlað.

 

Skýring með töflu 2.

Árin 1991 til og með 1994 var reynt að halda þorskveiðum krókabátanna í skefjum með dagatakmörkunum. Myndin sýnir árangurinn af því.

Fyrstu 8 mánuði ársins 1991 (þ.e. þar til nýtt fiskveiðiár gekk í gildi þann 1. september það ár) veiddu krókabátarnir 70% meira en ráð hafði verið fyrir gert. Ástandið fór síðan hraðversnandi. Fiskveiðiárið 1991/1992 varð veiðin næstum þrefalt meiri en við var miðað, 1992/1993 varð veiðin meira en fimmfalt meiri og fiskveiðiárið 1993/1994 voru öll met slegin: Veiðin fór nálega tífalt fram úr viðmiðun þeirra. Alls varð umframaflinn í þorski ríflega 60 þúsund tonn á þessum þremur árum og átta mánuðum, eða næstum 1.400 tonnum meiri en þeir máttu veiða hvern einasta mánuð á þessu tímabili.

 

Þegar hér var komið sögu var fundið upp enn eitt stjórnkerfið sem takmarka átti krókabátana, þ.e. þorskaflahámarkskerfið.

Það virkar þannig í stuttu máli að krókabátunum, sem ekki höfðu farið í aflamark og voru þar með í dagakerfinu, var gefinn kostur á að velja svonefnt þorskaflahámark. Þeir sem það völdu, fengu nú kvóta í þorski, en var leyft að veiða aðrar tegundir, m.a. ýsu og steinbít, hömlulaust. Um leið var eigendum krókabátanna gefinn kostur á að leika sama leikinn og þeir höfðu leikið í þorskveiðunum áður; stunda óheftar veiðar og ávinna sér rétt í öðrum tegundum en þorski á kostnað annarra, þ.e. aflamarksskipanna. Með aðgerðum sínum má segja að stjórnvöld hafi sigað þessum aðilum á aðrar tegundir en þorsk, með hörmulegum afleiðingum fyrir þá sem bundnir eru í aflamarki.

Frá fiskveiðiárinu 1994/1995 hefur hægt á hinni hröðu þróun sem var í umframveiði á þorski. Í töflu 3 sést þetta vel.

Reyndar fóru krókabátarnir á árabilinu frá 1994/1995 til 2000/2001 aðeins tæp 70 þúsund tonn fram úr því sem þeim var ætlað og hefur heldur verið að draga úr famúrkeyrslunni eftir því sem á hefur tímabilið hefur liðið. Ástæðan er fyrst of fremst sú að þeir snéru sér að veiðum á öðrum tegundum, þ.e. ýsu og steinbít, fyrst og fremst. Ofveiði krókabátanna á þeim tegundum er gríðarleg. 

Skýring með töflu 3.

Þessi mynd sýnir að eftir að krókaleyfisbátarnir fóru að velja þorskaflahámark 94/95 dró nokkuð úr umframveiði þeirra á þorski. Samt hafa þeir stóraukið við heimildir sínar frá árinu 1991, þær hafa margfaldast, en það virðist ekki duga þeim. Nú snéru þeir sér að því að ofveiða ýsu og steinbít og freista þess að ná til sín aukinni hlutdeild í þeim, sem fyrr á kostnað skipa í aflamarki.Umframveiði krókabáta í þorski á tímabilinu 94/95 til 00/01 er eigi að síður gífurleg, tæp 70.000 tonn.