Sóknardagabátar

Þær breytingar sem gerðar voru á lögum um stjórn fiskveiða vorið 2004 og varða svonefnda sóknardagabáta, hafa það í för með sér að miklar veiðiheimildir eru fluttar frá aflamarksskipunum yfir til smábáta. Er þar um að ræða um 7.700 lestir af þorski sem jafngilda um 4% af heildarþorskveiðiheimildum á Íslandsmiðum. Þá er og um að ræða tilflutning á ýsu, ufsa og karfa frá aflamarksskipunum til smábátanna.

Svo sem kunnugt er hafa gríðarlegar veiðiheimildir verið teknar af aflamarksskipunum og fluttar til smábátanna á undanförnum árum og lætur nærri að þessum bátum hafi verið færð um 30% af þorskveiðiheimildum á Íslandsmiðum frá því aflamarkskerfið verið tekið upp. Við upphaf þess höfðu þeir 3,3% af  þorskveiðiheimildunum en alls hafa verið færð til þeirra um 30% og er aukningin öll á kostnað skipa og báta sem gerð eru út í aflamarkskerfi.

Frumvarpið tók breytingum í meðförum Alþingis þannig að enn meira en áður stóð til var tekið frá aflamarksskipunum. Þá var einnig gerð sú breyting að svonefnt dagakerfi mun líða undir lok að rúmum tveimur árum liðnum, þ.e. við upphaf fiskveiðiársins 2006/2007, en þá mun þeim dagabátum sem þá hafa ekki flutt sig yfir í krókaaflamarkskerfið verða úthlutað krókaaflamark. Standa vonir til þess að þar með munu ljúka hinni gegndarlausu umframveiði þessara báta.

Landssamband íslenskra útvegsmanna lagðist eindregið gegn því að frumvarp þetta yrði í lög leitt, enda leiðir það þess að miklar aflaheimildir verða fluttar frá aflamarksskipunum til sóknardagabátanna.

Í lögunum er kveðið á um að sóknardagabátunum verði úthlutað krókaaflamark og þeir þannig fluttir yfir í krókaaflamarkskerfið og fá aflahlutdeild í þorski og ufsa sem byggð yrði á meðalheildarafla dagabátanna á síðustu þremur fiskveiðiárum, en innbyrðisskipting á milli bátanna myndi ræðst af aflareynslu hvers og eins á öðru tveggja síðustu fiskveiðiára. Við útreikning aflahlutdeildarinnar á samkvæmt frumvarpinu að byggja á aflareynslu, þannig að til kvóta reiknist 91% af veiðireynslunni upp að 42,5 tonnum, en 40% yfir 42,5 tonn af óslægðu. Þó fá þeir bátar sem velja krókaaflamark aldrei minna en 15 tonn af þorski úthlutað.

Samkvæmt útreikningum sjávarútvegsráðuneytisins verða 7.700 lestir af þorski fluttar yfir í krókaaflamarkið til viðbótar þeim 2.100 tonnum sem eru viðmiðunarafli sóknardagabátanna, þegar allir þeir tæplega 300 bátar sem nú eru í sóknardagakerfi hafa verið fluttir í krókaaflamark. Alls er því um 9.800 lestir að ræða. Þá gerir ráðuneytið ráð fyrir því að eftirfarandi magn fari í krókaaflamarkið af ýsu, ufsa og karfa, en þessar tölur eru byggðar á bráðabirgðaútreikningum. Ufsi 576 tonn, ýsa, tæp 100 tonn og karfi, tæp 100 tonn.

Þróun umframveiða smábáta

Smábátar hafa á undanförnum árum veitt þorsk langt umfram þá viðmiðun sem þeim er ætluð. Hér sést hvernig þróun þessara veiða hafur verið undanfarin ár.

Fyrsta súlan sýnir að þorskafli báta undir 10 brl. á viðmiðunarárum 1. nóv 1980 til 31 október 1983 var ákveðinn 12.646 tonn eða 3,3% af heildarafla á hverju ári. Raunafli bátanna á viðmiðunarárunum var 7.511 tonn eða 1,96%.

Rauðar súlur sýna þorskafla báta undir 10 brl frá 1984 til 1990, en bláu súlurnar sýna hvað bátar undir 10 brl hefðu fengið í aflamark ef þeir hefðu lotið sömu reglum og bátar stærri en 10 brl.  Á þessu tímabili veiddu smábátar um 160 þúsund tonn umfram viðmiðun.  Við lok þessa tímabils var hlutdeild aflamarksskipa í þorski skert um 12,18 prósentustig og það fært til báta undir 10 brl.

Dagatakmarkanir 1991 til 1994

Árin 1991 til og með 1994 var reynt að halda þorskveiðum krókabátanna í skefjum með dagatakmörkunum. Myndin sýnir hvernig til tókst.



Þegar búið var að taka 12,18 prósentustig af aflamarksskipum og færa bátum undir 10 brl. voru skilin eftir 2,16% fyrir krókabáta undir 6 Brl/BT í banndagakerfi. Ef afli á næstu þremur árum færi umfram 25% viðmiðun átti að skipta 2,16% hlutdeildinni á milli þeirra. Þannig voru tekin frá rúm um 5.400  tonn til viðbótar handa þessum hópi. Þannig skapaðist glufa sem margir hafa nýtt sér og afleiðingin varð sú að á næstu árum jókst sóknin í þorsk til mikilla muna.

Bláu súlurnar sýna aflamark þessara krókabáta í þorski ef þeir hefðu lotið sömu reglum og þeir sem voru í aflamarki. Rauðu súlurnar sýna þorskafla þessara krókabáta á sama tíma. Umframveiðin á þessu tímabili, frá áramótum 1991 til loka fiskveiðiársins 1994, var mjög mikil: Krókabátarnir veiddu rúmum 60 þúsund tonnum meira en þeim var ætlað.

Fyrstu 8 mánuði ársins 1991 (þ.e. þar til nýtt fiskveiðiár gekk í gildi þann 1. september það ár) veiddu krókabátarnir 70% meira en ráð hafði verið fyrir gert. Ástandið fór síðan hraðversnandi. Fiskveiðiárið 1991/1992 varð veiðin næstum þrefalt meiri en við var miðað, 1992/1993 varð veiðin meira en fimmfalt meiri og fiskveiðiárið 1993/1994 fór veiðin nálega tífalt fram úr viðmiðun.

Þegar hér var komið sögu var tekin upp ný aðferð sem takmarka átti afla krókabátana, þ.e. þorskaflahámarkskerfið.

Afli og veiðiheimildir krókabáta 1994 til 2000

Þorskaflahámarkskerfið virkaði þannig að krókabátunum, sem ekki höfðu farið í aflamark og voru þar með í dagakerfinu, var gefinn kostur á að velja svonefnt þorskaflahámark. Þeir sem það völdu fengu kvóta í þorski, en var leyft að veiða aðrar tegundir, m.a. ýsu og steinbít, án takmarkana. Þar með var eigendum krókabátanna gefinn kostur á að leika sama leikinn og þeir höfðu leikið í þorskinum áður; það er að stunda óheftar veiðar og ávinna sér rétt í öðrum tegundum en þorski á kostnað aflamarksskipanna.

Árin 1996/1997 var svokallað banndagakerfi við lýði en í því kerfi voru bátar sem ekki höfðu valið þorskaflahámarkskerfið. Veiddu þeir bátar töluvert umfram heimildir sínar, eins og sést á meðf. grafi.

Reyndar fóru krókabátarnir á árabilinu frá 1994/1995 til 2000/2000 tæp 60 þúsund tonn fram úr því sem þeim var ætlað og hefur heldur dregið úr umframveiðinni eftir því sem á hefur tímabilið hefur liðið.

Þróun veiða dagabátanna

Bláu súlurnar sýna viðmiðun sóknardagabáta skv. núverandi kerfi frá 1998 til 2004 en rauðu súlurnar sýna þorskafla þeirra á sama tíma, sem er langt umfram viðmiðun. Veiðarnar jukust til ársins 2002, en lítils háttar minnkun varð á veiðunum í fyrra. Aflinn 2003 var eigi að síður meira en sexfalt umfram viðmiðun þeirra.

Sóknardagabátarnir hafa leyfi til að róa ákveðinn fjölda daga á hverju ári, en m.a. vegna þess að ekkert tillit er tekið til þess að bátarnir hafa orðið fullkomnari, hraðskreiðari og burðarmeiri, hefur afli þeirra jafnan farið langt fram úr viðmiðuninni.

Sú breyting sem gerð var á kerfinu þegar heimilað var að mæla úthaldið í klukkustundum, en ekki heilum sólarhringum, varð til þess að afkastagetan óx enn.

Afli vex með aukinni vélarstærð

Með aukinni vélarstærð sóknardagabáta eykst afli þeirra að mun, eins og sést á myndinni hér að neðan.

Meðalafli dagabáta á sóknardag fiskveiðiárið 2001/2002 eftir vélarstærð

Fjöldi         Vélarstærð                Meðalafli á bát,

                     Hestöfl                             tonn

96                   0-50                            1,637

49                 50-100                           1,830

30                 100-150                         2,067

88                 150-200                         2,474

32                 250-300                         3,249

6                   300-350                         3,213

1                   300-400                         4,069 

Umframveiðin varð ríflega 36 þúsund tonn

Lög gera ráð fyrir því að sóknardögum fækki fari afli bátanna fram úr viðmiðun þeirra, en þrátt fyrir það hefur fjöldi daganna lengst af verið óbreyttur og dagarnir fleiri en nauðsynlegt er til að ná viðmiðunaraflanum. Þetta hefur valdið sífelldri umframveiði þessara báta, sem síðan bitnar á aflaheimildum aflamarksskipa, stórra og smárra.

Síðastliðin fimm ár hafa sóknardagabátarnir veitt  meira en 44 þúsund tonn af þorski, en á sama tímabili voru þeim ætluð tæp 8 þúsund tonn. Umframveiðin varð ríflega 36 þúsund tonnum á því tímabili.

Samkvæmt þeim lögum sem nú eru til lokaafgreiðslu á Alþingi er eigendum sóknardagabáta gert að flytja sig yfir í krókaaflamarkskerfið á næstu tveimur árum fá í kvóta tæplega fimmfaldan þann afla sem þeim ber.

Aflamarksskipin hafa tekið á sig skerðingu

Á myndinni að ofan sést hver þróunin í úthlutun á aflamarki í þorski hefur verið undanfarin ár.

Súlurnar sýna úthlutað aflamark í þorski til aflamarksskipa frá 1998 til 2004 að teknu tilliti til færslu á milli ára. Aflamarksskipin hafa tekið á sig skerðingu til að byggja upp þorskstofninn á meðan sóknardagabátarnir veiddu sífellt umfram viðmiðun sína.