Greinasafn

Mikið hefur verið fjallað um heimsókn hagfræðingsins og nóbelsverðlaunahafans Josephs Stiglitz hingað til lands undanfarna daga.  Það fór ekki milli mála að þann mikla fjölda gesta sem hlustaði á hann í fyrirlestrarsal Háskóla Íslands í Öskju í síðustu viku hungraði eftir leiðsögn hans ef marka má þá athygli og undirtektir sem málflutningur hans vakti.

Flest það sem Stiglitz sagði á umræddum fundi flokkast undir almenn undirstöðuatriði í þjóðhagfræði, þ.e. að eyða ekki meiru en aflað er og að taka ekki lán umfram það sem hægt er að greiða skilvíslega til baka. Þó er sá fyrirvari gerður á málflutningi hans að þarna talaði augljóslega hagfræðingur sem leggur töluvert upp úr  notkun tiltækra miðstýrðra stjórntækja, s.s. skatta og  takmarkandi regluverks, til  að hemja of mikla neyslu og þenslu í hagkerfinu.

Þenslan og timburmennirnir
Í ljósi þeirrar erfiðu stöðu sem einkennir efnahagslífið eftir fall bankanna er augljóslega hljómgrunnur fyrir hagfræðilega leiðsögn sem markvisst miðar að því að hemja of mikla þenslu í stað þess að láta markaðinn sjálfan ráða fram úr henni eins og talsmenn frjálshyggju mæla frekar með. Það kom þó fram á fundinum að margir virðast sakna „fyrir 2007“  bæði á Íslandi og víða annars staðar í nágrannalöndum okkar.  Aðstæðnanna þegar flestir virtust geta keypt það sem hugurinn girntist; nýja bíla, stærra húsnæði, allskyns neysluvarning auk þess að ferðast um víða veröld. . Timburmennirnir eftir slíkt tímabil stafa af því að séu ótæpileg lán tekin til slíkra hluta og arðsemi fjárfestinganna ekki höfð að leiðarljósi verður erfitt að standa í skilum. Þessi einfalda staðreynd hefur oftar en ekki vafist fyrir okkur Íslendingum og er sérstakt rannsóknarefni.

Eigin gjaldmiðill
Það vakti almenna athygli fjölmiðla að Stiglitz hélt uppi skeleggum vörnum fyrir íslensku krónuna og undirstrikaði nauðsyn þess að hafa eigin gjaldmiðil við þær hremmingar sem við göngum nú í gegnum.  Í máli sínu vísaði hann til rannsókna Roberts Mundells, annars Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði sem er sérfræðingur í myntsvæðum. Mundell heimsótti Ísland fyrir aðeins þremur árum og fjallaði þá meðal annars um gagnsemi þess fyrir sjálfstætt hagkerfi að hafa eigin gjaldmiðil til að stjórna peningamálum sínum. Í raun byggir Stiglitz málflutning sinn á rannsóknum Mundells, sem leiddu til þess að honum voru veitt Nóbelsverðlaun á sínum tíma. Það er með ólíkindum hvað málsvörum íslensku krónunnar í Seðlabanka Íslands hefur gengið illa að koma þessu grundvallaratriði til skila.

Þriðja leiðin
Eftirminnilegast verður svar Stiglitz við þeirri spurningu hvort hann teldi vænlegra að stefna að sameignlegum markaði  ESB og upptöku evru eða fráhvarfi frá núgildandi ESS samningnum eða hvort hann sæi þriðju leiðina. Svar Stiglitz var að hann taldi að við ættum hiklaust að veðja á þriðju leiðina, þ.e. nýta þau miklu tækifæri sem felast í smæð hagkerfisins, sveigjanleika þess og möguleikum okkar til að bregðast við snöggum umskiptum í efnahagsmálum hraðar og betur en í stærri hagkerfum. Ef þessi skilaboð Josephs Stiglitz hafa náð í gegn hefur heimsókn hans ekki verið að erindislausu.

Kraftur og vinnusemi
Það var meginstef í málflutningi Josephs Stiglitz eins og flestra kollega hans sem hingað hafa komið  að mikilvægasta verkefni hagstjórnarinnar sé að nýta krafta fólksins sem samfélagið býr yfir.

Við Íslendingar vitum að forsenda farsældar og búsetu er að nægt framboð atvinnu sé til staðar fyrir starfsfúsar hendur. Til þess þurfum við að byggja atvinnustarfsemina  upp á grundvelli arðsemissjónarmiða.Vinnusemi okkar er að góðu kunn víða í nágrannalöndum okkar. Þessa dygð má ekki brjóta niður í auðnuleysi atvinnuleysis með tilheyrandi vonleysi. Full atvinna er markmið sem við getum öll sameinast um.

Það er svo efni í aðra grein að annar frægur amerískur kollegi Josephs Stiglitz sem heimsótti Ísland fyrir tveimur árum, hagfræðingurinn Arthur Laffer,  taldi að leiðin að þessu sama markmiði væri skattalækkun í stað aukinna ríkisumsvifa og færði hann fyrir því sannfærandi rök.

Höfundur: Sveinn Hjörtur Hjartarson, hagfræðingur LÍÚ.
Greinin birtist í Fiskifréttum 17. september 2009.