Aðalfundur 2002

Eins og við munum þá upphófst mikið uppgangstímabil í efnahagslífinu árið 1995. Tímabil sem er einstætt í sögu þessarar þjóðar. Það eru margar skýringar á því hvers vegna okkur vegnaði svo vel. Við gengum í gegnum miklar breytingar til frjálsræðis í efnahagslífinu á þessu tímabili sem klárlega ýtti undir grósku og frumkvæði. En við vitum líka að í sumum tilfellum var gengið of frjálslega um gleðinnar dyr þar sem ýmsir voru mjög djarfir í ákvörðunum sínum sem byggðu á óraunsæum væntingum til framtíðarinnar, frekar en jarðbundnu mati á aðstæðum. Í upphafi kjörtímabilsins setti ríkisstjórnin sér því það markmið að ná mjúkri lendingu í efnahagsmálunum í stað harkalegrar niðursveiflu sem nær undantekningalaust hefur verið fylgifiskur uppsveiflna hér á landi.

Það hefur nú gengið eftir. Allt bendir til þess að botninum hafi verið náð og tala nú sumir um kreppuna sem aldrei kom. Spár þeirra fjölmörgu aðila sem nú eru farnir að spá fyrir um efnahagsþróunina í landinu eru allar á þann veg að hagvöxtur verði jákvæður á næsta ári.  Að mínu mati skiptir afkoma sjávarútvegsins sköpum í því að þetta markmið náist. Sjávarútvegsfyrirtækin hafa verið að hagræða mikið í rekstrinum sem hefur skilað sér í góðri afkomu fyrirtækjanna. Nú síðast í gær kom fram að vöruskiptin við útlönd eru í jafnvægi fyrstu níu mánuði ársins og var það tiltekið sérstaklega að þar munaði mest um aukinn útflutning í sjávarútvegi. Enn á ný höfum við verið minnt á hversu háð við erum þessari undirstöðuatvinnugrein okkar og hversu mikilvægt það er fyrir okkur að við missum ekki yfirráðin yfir henni.
Þá benda rannsóknir Hafrannsóknastofnunarinnar til að botninum sé náð hvað varðar stofnstærð þorsksins og að endurmat á aðferðum við stofnastærðarmatið sé farið að skila árangri. En þrátt fyrir að við getum nú litið bjartsýnni en oft áður fram á veginn megum við ekki lenda í þeirri gryfju að fagna fyrirfram. Allt of oft höfum við verið minnt á það með harkalegum hætti hversu mikil óvissa fylgir stofnstærðarrannsóknunum.

Eins og ég sagði, þá hefur afkoma í sjávarútvegi verið góð undanfarið, hagræðing fyrirtækjanna hefur líka leitt til enn meiri áherslu á að gera sem mest virði út því sjávarfangi sem að landi berst. Ég verð að segja að vel hefur tekist til í þeim efnum, þó að á ýmsu hafi gengið eins og eðlilegt er við slíkar aðstæður. Stærstu og öflugustu  fyrirtæki landsins eru í sjávarútvegi og í fararbroddi þegar kemur að frumkvöðla- og nýsköpunarstarfi. 

Ég er engu að síður sannfærður um að enn meiri árangri er unnt að ná í þessum efnum. Við getum fengið meiri verðmæti úr því hráefni sem dregið er úr sjó. Sjávarútvegurinn hefur nú meiri styrk og færni til þess að takast á við þetta verkefni en nokkru sinni áður. Góð staða sjávarútvegsins ásamt mikilli tæknivæðingu og þróun undanfarin ár er grunnur að enn frekari framförum í þessa veru.

Aflamarkskerfið hefur verið fest í sessi og gert okkur mögulegt að nýta fiskistofnana með hagkvæmum hætti til langframa. Nú er kominn tími til að beina augunum enn frekar að því hvernig auka megi verðmæti þess afla sem úr sjó er dreginn.

Í framhaldi af starfi nefndar um framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar sem skilaði skýrslu síðastliðið haust, skipaði ég í janúar sl. starfshóp sem hefur unnið greinargerð um hvernig auka má áhrif á verðmætaaukningu sjávarfangs og ýta undir nýsköpun í greininni á komandi árum. Starfshópurinn gekk undir nafninu AVS-hópurinn, sem er stytting úr aukið verðmæti sjávarfangs.

Starfshópurinn skilaði skýrslu sinni í síðustu viku og er megininntak hennar að gert skuli átak til fimm ára. Sú framtíðarsýn er kynnt í skýrslunni að árið 2012 verði verðmæti sjávarfangs 240 milljarðar króna, en það var 130 milljarðar í fyrra. Þá er mikil áhersla lögð á að átakið verði gert á forsendum greinarinnar, það er að segja að fulltrúar hennar leggi línurnar fyrir þau verkefni og áherslur sem unnið verður samkvæmt.

Ég ætla ekki að gera ítarlega grein fyrir efni skýrslunnar, en vil tæpa á tillögum hópsins, sem eru sjö. Lagt er til að komið verði á sérstakri verkefnisstjórn sem haldi utan um átakið, og einstaka þætti þess. Þetta er talið nauðsynlegt til að tryggja framgang átaksins og tengsl milli stjórnvalda og greinarinnar.

Megintillagan er að stofnaður verði sjóður sem styrki rannsóknir og þróun, en hópurinn telur það vera nauðsynlega forsendu þess að unnt verði að ná verulegum árangri í aukinni verðmætasköpun. Mikið er lagt uppúr að áherslur sjóðsins verði á forsendum greinarinnar. Þá er lagt til að stuðlað verði að því að sérstök sölufyrirtæki verði sett á laggirnar til að sjá um sölu einstakra nýrra afurða, sem ekki falla að núverandi sölukerfum. Með því móti telur hópurinn að meiri líkur séu á að vel gangi að koma nýjum afurðum á markað.

Í skýrslunni er bent á að forsenda þess að verðmæti afurða geti aukist er að gæði hráefnis sé alltaf eins og best verði á kosið. Til að tryggja að svo sé er lagt til að stjórnvöld, útgerðir og aðrir sem hlut eiga að máli, geri úttekt á meðferð og kælingu afla um borð í skipum, á fiskmörkuðum, í móttökum og í fiskvinnsluhúsum. Hópurinn leggur einnig til að fræðsla um sjávarútveginn verði efld, sem og menntun á sviði sjávarútvegsins. Bent er á að þessi fræðsla þarf að ná til alls skólakerfisins, sem og fyrirtækja í greininni.

Hópurinn bindur miklar vonir við fiskeldi og líftækni og gerir ráð fyrir að mikils sé að vænta af þessum greinum í framtíðinni. Þó er ljóst að langt er í land og miklar rannsóknir og þróunarvinnu þarf að leggja fram áður en markinu er náð. Til að hraða framförum er lagt til að stuðlað verði að virkum skoðanaskiptum og tengslum þeirra sem starfa að þessum þáttum. Að lokum er lagt til að taka saman upplýsingar um vannýttar tegundir, s.s. veiðisvæði, vinnslu og markaðsmöguleika. Það sama á við um ýmiskonar hráefni sem til fellur við vinnslu og hugsanlega má nýta betur en nú er gert.

Ég tek undir það sem kemur fram í skýrslunni að ef við ætlum að vænta verulegs árangurs af slíku átaki, verður það að vera gert í samræmi við þær áherslur sem greinin leggur. Flókin og margbreytt atvinnugrein eins og sjávarútvegurinn er, er sjálf í bestri aðstöðu til að meta hvar skórinn kreppir, og hvar tækifæri er á mörkuðunum. Það verður því hlutverk stjórnvalda að stuðla að því að verkefnum sé komið af stað og fá atvinnugreinina til að vinna að þessu markmiði og greina stöðuna og móta stefnu fyrir þróun og rannsóknir.

Ef atvinnugreinin kemur ekki að svona verkefni heilshugar er hætt við að árangurinn verði takmarkaður, jafnvel enginn. Hins vegar getur hann orðið stórkostlegur ef allir leggjast á eitt.

Ég mun á allra næstu vikum gera frekari grein fyrir afstöðu minni til skýrslunnar og aðgerðum sem fylgja munu í kjölfarið.

Góðir fundargestir!

Í AVS skýrslunni er lögð áhersla á að við mat á hugmyndum megi ekki gleyma markaðnum. Ef markaður er ekki til staðar fyrir tiltekna afurð, er til einskis að framleiða hana.

Markaðsstarf er að öllu jöfnu á ábyrgð framleiðanda. Undanfarin misseri hef ég orðið var við að mikil vinna er lögð í að blanda yfirvöldum í markaðsfærslu á sjávarafurðum. Hér á ég við umræðuna um svokölluð umhverfismerki.

Mikið hefur verið rætt og ritað um umhverfismerki, og sýnist sitt hverjum. Ég hef alltaf haft efasemdir um réttmæti þess að tiltekinn aðili geti vottað sjálfbæra nýtingu fiskistofna, á grundvelli viðmiða sem hann setur sjálfur og viðurkennir aðila til að gera úttektir á viðkomandi stofnum. Ég hef lagt á það áherslu að þau viðmið sem verði lögð til grundvallar við slíkt mat verði unnið og sett af alþjóðlegri stofnun eins og FAO. Það myndi tryggja að allir sætu við sama borð þegar að mati kæmi. Hinn eðlilegi gangur væri síðan að viðurkenndir aðilar sjái um úttektina á grundvelli alþjóðlegra viðurkennda viðmiða.

Það hefur ekki gengið sem skyldi að koma málinu á dagskrá FAO. Við höfum átt í góðu samstarfi innan Norðurlandaráðs um undirbúning þessa máls, og starfshópur undir stjórn Kristjáns Þórarinssonar útbjó afar vandað skjal þar sem gerð er tillaga að viðmiðum. Svo virðist sem afstaða ýmissa landa innan FAO sé að breytast og líkur til að umræða um umhverfismerkingar komist á dagskrá þar. Ísland mun fylgjast með þeirri umræðu og leggja sitt af mörkum til að umhverfismerkingar nái þeim tilgangi sínum að gefa neytendum réttar og góðar upplýsingar en verði ekki misnotaðar á markaðnum.

Vinna á alþjóðavettvangi getur tekið langan tíma, sem markaðurinn bíður ekki eftir. Aðilar sem reyna að byggja upp umhverfismerki, eða eru að velta öðrum lausnum fyrir sér hafa haft samband við mig. Ég hef sagt að stjórnvöld muni ekki óska eftir vottun slíkra aðila. Úttekt yrði byggð á opinberum gögnum, auk þess sem úttektin myndi ekki leggja til neitt nýtt í framþróun vísindalegra aðferða og mælinga. Við megum heldur ekki gleyma uppruna þeirra aðila sem nú ber mest á í þessum efnum, en þar hefur sjávarútvegur verið úthrópaður sem helsti óvinur hafanna.

Það er hlutverk fyrirtækjanna að markaðssetja sjávarafurðir, ekki ríkisins. Yfirvöld geta hins vegar aðstoðað markaðsfyrirtæki með því að gera aðgengilegar opinberar upplýsingar sem geta gagnast við markaðsstarfið. Það á einnig við ef einkafyrirtæki óskar eftir að fá að setja eitthvert umhverfismerki á umbúðir. Það hefur því verið ákveðið að setja í gang verkefni sem lýtur að því að safna og gera aðgengileg gögn er varða sjálfbæra nýtingu fiskstofnanna, heilnæmi og hollustu sjávarafurða. Vefur upplýsingaveitu sjávarútvegsins, fisheries.is, er tilvalinn kjarni til að byggja frekar á. Þá hef ég orðað þá hugmynd að í þessa vefslóð verði vísað á umbúðum íslenskra sjávarafurða. Það er ljóst að þetta starf verður að vinna í samstarfi við hagsmunaaðila.

Aukið virði sjávarfangs gerir einnig þær kröfur til okkar að við horfum til þess hvað vistkerfið, ekki bara leyfir okkur að nýta, heldur hvað við þurfum að nýta til þess að viðhalda eðlilegu jafnvægi í náttúrunni. Við höfum lagt ríka áherslu á þetta á alþjóðavettvangi og er óhætt að segja að Reykjavíkurrástefna FAO sem haldin var fyrir rúmu ári síðan hafi undirstrikað þetta sjónarhorn. Í lokaályktun hennar er skýrt kveðið á um að við nýtingu sjávarauðlinda skuli horfa til heildarafraksturs vistkerfisins. Við vitum það öll sem hér erum að hvalurinn tekur sinn toll og þeir stofnar sem við höfum verið að nýta í gegnum tíðina hafa braggast á undaförnum árum og gert vart við sig með áþreifanlegum hætti í vistkerfi okkar. Það er því mikilvægt að við skulum nú vera komnir með þá stöðu í alþjóðasamfélaginu að við getum farið að gera ítarlegri rannsóknir á hvölum þar sem vísindaveiðar okkar teldust löglegar. Ég veit að sumum ykkar finnst of hægt í sakirnar farið og vilduð helst af öllu hefja hvalveiðar í atvinnuskyni strax. Sjálfur hef ég talið að fyrsta skrefið hlyti að verða vísindaveiðar en ég vil engu að síður undirstrika hér að bæði sjávarútvegsráðuneytið og utanríkisráðuneytið lögðu í upphafi áherslu á að fyrirvarinn væri með þeim hætti að þjóðin gæti sjálf ákveðið hvenær veiðar í atvinnuskyni hæfust. Tel ég að öllum megi ljóst vera, miðað við gang mála, að fyrirvarinn gengur eins skammt og nokkur möguleiki var á.

Inngangan í hvalveiðiráðið er þó ekki eini þröskuldurinn sem er á vegi okkar. Önnur forsenda þess að vísindaveiðar geti hafist er að trygging fáist fyrir því að einhver markaður sér fyrir afurðirnar. Hingað til hefur Japansmarkaður verið eini hugsanlegi markaðurinn fyrir hvalaafurðir. Þeir hafa hins vegar ekki heimilað innflutning á hvalkjöti frá Noregi né heldur treyst sér til þess að gefa okkur loforð í þá veru hvað varðar afurðir frá Íslandi. Í fyrstu skýldu þeir sér á bak við hve flókið væri að koma upp kerfi sem tryggði rekjanleika erfðaefnis einstakra dýra. Þau rök misstu marks þegar Íslenskar sjávarnytjar hófu innflutning á hvalkjöti til landsins í kjölfar þess að íslensk og norsk stjórnvöld komu á fót slíku kerfi. Óhætt er að segja að þetta frumkvæði hafi ýtt við því að alþjóðleg verslun með hvalaafurðir geti hafist á ný.

Góðir fundarmenn!

Ég veit að þið hafið á undaförnum árum haft miklar áhyggjur af því stjórnkerfi sem smábátar búa við. Það er ekki að ástæðulausu þar sem svigrúm þeirra, sem hafa verið utan aflamarkskerfisins, er með þeim hætti að þeir hafa getað aukið afla sinn á milli fiskveiðiára á sama tíma og heildarveiði hefur dregist saman. Þegar litið er yfir þann tíma sem af er kjörtímabilinu er óhætt að segja að eitt stærsta vifangsefnið hafi verið að koma böndum á frjálsar veiðar þorskaflahámarksbáta sem voru frjálsir í ýsu, ufsa og steinbít. Þessi bátaflokkur hafði verið að auka veiði sína með afgerandi hætti frá ári til árs sem að sjálfsögðu bitnaði á heildarúthlutuninni. Nú er svo komið að þessi flokkur lýtur sömu lögmálum og aðrir aflamarksbátar. Niðurstaðan er sú að síðasta fiskveiðiár var það fyrsta í fimm ár þar sem afli smábáta minnkar á milli ára. Það hefði ekki gerst ef þeir hefðu áfram verið frjálsir í aukategundum. Og mér finnst ástæða til að minna á, að það gekk ekki þrautalaust fyrir sig að koma krókaaflamarkskerfinu í gegnum þingið.

Ágætu útvegsmenn

Í gær sögðu íslensk stjórnvöld upp samningi milli Íslands, Grænlands og Noregs um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen sem gerður var 18. júní 1998. Uppsögnin kemur til framkvæmda 1. maí 2003.

Norsk stjórnvöld hafa lýst því yfir í samningaviðræðum um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum fyrir árið 2003 að þau sé ekki reiðubúin til að ganga frá samningi á sama grundvelli og á undanförnum árum og hafa þau krafist þess að 70% aflaheimilda úr síldarstofninum komi í hlut Noregs. Íslensk stjórnvöld hafa hafnað þessum kröfum Norðmanna og lýst sig reiðubúin til að ganga frá samningi á óbreyttum grundvelli.

Náist ekki samningar um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum fyrir árið 2003 vegna framangreindrar afstöðu norskra stjórnvalda telja íslensk stjórnvöld óhjákvæmilegt að taka aðra fiskveiðisamninga milli landanna til endurskoðunar.

Við getum ekki verið bundnir í loðnunni til margra ára og haft það hangandi yfir okkur að Norðmenn setji fram nýjar kröfur varðandi síldina á hverju ári.

Að lokum vil ég minna á annað fyrirspurnarþing ráðuneytisins þar sem farið verður yfir viðbrögð við ofmati á þorskstofninum síðustu ár. Þingið verður haldið þann 11. nóvember á Grand Hótel Reykjavík. Fyrirspurnaþingið á það sammerkt með AVS verkefninu að góður árangur næst einungis ef þeir sem starfa í greininni taka virkan þátt. Ég vil því hvetja ykkur til að mæta á fyrirspurnaþingið og láta í ykkur heyra.