Nú er jafnvægi í þjóðarbúskapnum, verðbólga lítil, gengið hefur styrkst, viðskiptahalli er nær horfinn,  ró hefur færst yfir vinnumarkaðinn og vinnufriður er tryggður. Með sama hætti og gengistap myndaðist á síðasta ári myndast nú reikningslegur hagnaður. Eðlilegt er því að taka meðaltal þessara tveggja ára þegar  afkoma sjávarútvegsfyrirtækjanna  er skoðuð, sem  verður þá að telja venju fremur góða. Til þess liggja þær megin ástæður, að verðlag á afurðum hefur verið hagstætt og gríðarleg hagræðing hefur átt sér stað í veiðunum með tilfærslu veiðiheimilda á færri skip.

Ekki er þó allt jafn hagstætt varðandi verðlag afurða. Saltfiskur hefur lækkað í verði eftir mjög hagstætt verð á undanförnum misserum. Sama er að segja um frystar síldarafurðir. Verð á frosinni rækju hefur verið lágt og stendur vart undir kostnaði við veiðar og vinnslu.

Aukin pólitísk ábyrgð

Það sem mestu ræður um afkomu veiðanna er hverjar veiðiheimildirnar eru. Það hefur valdið okkur gífurlegum vonbrigðum að Hafrannsóknastofnunin  skuli hafa ofmetið þorskstofninn til margra ára og í framhaldi af því lagt til verulega skertar veiðiheimildir í þorski. Vafalítið hafa fiskifræðingar sagt okkur á liðnum árum að þeir vissu meira um  stærð fiskistofna en þeir voru menn fyrir. Mun meiri óvissa er í stofnstærðarmati og  framvinduspám en látið hefur verið uppi. Í kjölfar reynslu af ofmati láta fiskifræðingar óvissuna nú fylgja með í skýrslum sínum, sem aftur veldur því, að pólitísk ábyrgð vex um ákvörðun leyfilegs heildarafla.

Sterkir seiðaárgangar vekja bjartsýni

Þrátt fyrir þá óvissu, sem augljóslega er til staðar um mat á stærð fiskistofna, tel ég að rétt sé að fylgja vel útfærðri aflareglu í þorskveiðum, enda nái stjórn veiðanna til allra skipa burtséð frá stærð. Veiðistofn þorsks er nú talinn vera á bilinu 600 til 800 þúsund lestir og æskilegt að hann vaxi í 1300 til 1500 þúsund lestir eins og hann er talinn hafa verið þegar hann var hvað stærstur. Augljóslega er ódýrara að veiða úr stórum stofni en smáum og sveiflur milli ára verða minni. Stærð veiðistofns eins og hann er talinn vera nú veldur bæði áhættu og óhagkvæmni. Það vekur bjartsýni hve seiðaárgangar liðinna ára hafa reynst sterkir og á þessu ári mældist annar stærsti árgangur sem mælst hefur. Þessar jákvæðu fréttir vekja þó ekki sömu bjartsýni hjá forstjóra Hafrannsóknastofnunarinnar, sem segir að aðeins megi vænta  meðalárgangs úr þessum góða seiðaárgangi. Það er erfitt að sjá hvað geti aukið bjartsýni forstjórans. Við megum ekki gleyma því hvað það er sársaukafullt fyrir útgerðir, sem byggja afkomu sína aðallega á þorskveiðum eins og bátaflotinn gerir, þegar veiðiheimildir eru skornar niður eins og gerst hefur þrjú ár í röð. Það hefur valdið því að fjöldi útgerða hafa gefast upp eins og dæmin sanna.

Sexfaldur  smábátaafli umfram viðmiðun

Til þess að auka mönnum bjartsýni skulum við rifja upp, það mat fiskifræðinga, að unnt eigi að vera að auka þorskveiðiheimildir um 30% á næstu þremur árum. Fórnin hefur því vonandi ekki verið færð til einskis. Það er hinsvegar óþolandi að á sama tíma og okkur er gert að ganga í gegnum þessar þrengingar skuli öðrum gert mögulegt að meira en sexfalda þann afla sem þeim er ætlaður með lögum. Sjávarútvegsráðherra var rækilega varaður við þegar hann beitti sér fyrir því á Alþingi s.l. vetur að afli svokallaðra dagabáta myndi stóraukast ef dögum yrði aftur fjölgað og úthald þeirra talið í klukkustundum í stað sólarhringa. Hann mótmælti því þá harðlega  að það myndi gerast, en raunin hefur orðið önnur eins og við öll vitum. Af hverjum var þessi umframafli tekinn, öðrum en þeim sem gengið hafa í gegnum hvað mestar þrengingar?  Þessi umframafli er nákvæmlega sá sami og aflaheimildir annarra voru skornar niður um. Með sama áframhaldi verður bið á því að menn uppskeri fyrir þá fórn sem þeir hafa fært. Við vitum öll að skertar veiðiheimildir í þorski koma með mestum þunga  niður á bátaflotanum. Togskip hafa veiðiheimildir í öðrum fisktegundum og kemur  því  skerðing þorskveiðiheimilda ekki eins illa við þau þótt þungbærar séu.  Það var því rangt og ósanngjarnt að skerða þorskveiðiheimildir til aflamarksskipa um 11.000 lestir á þessu fiskveiðiári.

Auka þarf aflaheimildir í þorski og ufsa

Ég tel að auka þurfi nú þegar þorskveiðiheimildir aflamarksskipa um 11.000 lestir. Ennfremur tel ég að auka þurfi aflaheimildir ufsa, skarkola og sandkola.  Ufsi er flökkufiskur og upplýsingar um nýliðun í stofninum eru þar að auki mjög takmarkaðar og því er miklum erfiðleikum bundið fyrir fiskifræðinga að meta stofnstærðina á hverjum tíma. Fyrir bragðið hafa þeir verið seinni til en fiskimennirnir að átta sig á breytingum á ufsagengd, en hún tók að aukast á miðunum fyrir þremur árum og er enn að aukast. Á síðasta fiskveiðiári bentum við á að ufsagengd hefði aukist og þörf væri á að auka veiðiheimildir umfram ráðgjöf fiskifræðinga og var það gert. Í ár hækkaði Hafrannsóknastofnunin tillögu sína í ufsaafla um 10.000 lestir þrátt fyrir að ákveðið hafi verið að úthluta 12.000 lestum meira í fyrra en þeir lögðu til. Þrátt fyrir að heimildir til ufsaveiða hafi verið auknar, virðast þær  ekki vera í neinum takti við þá miklu aukningu á ufsa á miðunum, sem fiskimenn verða varir við. Er nú svo komið að ekki er unnt að láta veiðarnar ganga upp þótt allt sé gert til þess að forðast ufsa á miðunum. Ég tel því einsýnt að auka þurfi veiðiheimildir í ufsa um 10.000 lestir, eða í 47.000 lestir á þessu fiskveiðiári. Það væri þó ekki nema helmingur þess, sem leyft var að veiða af ufsa á fyrri hluta síðasta áratugar.

Brýnt að auka veiðiheimildir í skarkola og sandkola

Minnkun veiðiheimilda í skarkola um meira en tvo þriðju fyrir örfáum árum hefur komið illa við þær útgerðir sem byggja afkomu sína á þessum veiðum. Þá hefur hún valdið erfiðleikum vegna óumflýjanlegs meðafla skarkola. Kolaveiðimenn vöruðu við of miklum heimildum á sínum tíma og töldu viðbrögð fiskifræðinga of sein. Nú benda þeir hinsvegar á, að á síðasta ári og í ár séu viðbrögð stofnsins við minni sókn  að koma í ljós  og aukning  á afla á sóknareiningu sé áberandi t.d. í Faxaflóa. Svipaða sögu er að segja af sandkola. Í ljósi þessa tel ég rétt að auka veiðiheimildir um 2.000 lestir í hvorri tegund, eða í 7.000 lestir af skarkola og 6.000 lestir af sandkola. Brýnt er að taka ákvörðun um þetta fljótlega.

Nauðsynlegt að ná stjórn á djúpkarfaveiðum

Veruleg reynsla er komin á veiðar okkar á karfa í úthafinu. Þær hófust með því að veiddur var tiltölulega smár karfi, sem nefndur var úthafskarfi. Undanfarin ár hafa þessar veiðar þróast í þá átt að veiddur hefur verið djúpkarfi og aðallega innan okkar lögsögu. Við höfum viljað fylgja ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins, sem lagt hefur til að veiðum á Reykjaneshrygg verði stjórnað með tilliti til þess að um tvo stofna sé að ræða, þann sem heldur sig í efri lögum sjávar og hinn sem heldur sig í neðri lögum sjávar. Í þessum tilgangi  höfum við stjórnað veiðunum s.l. tvö ár með því að afmarka tiltekið hólf, sem að stærstum hluta er innan lögsögu okkar. Innan þess leyfðist okkur að veiða 35.000 lestir á þessu ári, sem að uppistöðu til er djúpkarfi. Íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að okkur leyfist að veiða 45.000 lestir í heild af karfa á þessu svæði og höfum við veitt 10.000 lestir af úthafskarfa utan hins afmarkaða hólfs og þá aðallega í grænlenskri lögsögu. Samstarfsaðilar okkar um stjórn þessara veiða í Norðausturatlantshafsfiskveiðiráðinu hafa ekki verið sammála okkur um að um tvo stofna sé að ræða og hafa ekki fallist á að veiðunum skuli stjórnað með tilliti til þess.  Nú höfum við sýnt fram á að unnt er að stjórna sókninni eins og um tvo stofna sé að ræða. Það ber því brýna nauðsyn til þess að við og Grænlendingar, sem strandríki að alþjóðalögum, tökum að okkur að stjórna veiðunum og látum Norðausturatlantshafsfiskveiðiráðinu eftir að stjórna þeim hluta veiðanna sem fram fara utan lögsagna og áðurnefnds hólfs. Nú telja fiskifræðingar  okkar að djúpkarfinn sem veiðist á Reykjaneshrygg sé sami stofn og elst upp í íslenskri og grænlenskri lögsögu. Er nú komið að því að íslensk stjórnvöld taki rösklega á og komi þessu máli í heila höfn áður en veiðar erlendra skipa hafa ofgert djúpkarfastofninum.

Hagræðing hefur leitt til bættrar afkomu

Það er ljóst að tilfærsla  veiðiheimilda, sem leitt hefur til fækkunar skipa í útgerð, hefur haft afgerandi áhrif til bættrar afkomu útgerðarinnar í heild. Í upphafi núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis árið 1984, gerðum við út 106 togara en nú 70, en hluti þeirra veiðir nú úthafsrækju en veiddi áður botnfisk. Uppsjávarveiðiskip eru nú 38 en voru 52. Þessi skip veiða nú alla síld við Íslandsstrendur, norsk-íslensku síldina, alla loðnuna og auk þess veiddu þau 350.000 lestir af kolmunna á s.l. ári. Í þessum flota eru nokkur ný skip og mörg eldri skip hafa verið endurbætt. Á árinu 1984 gerðum við út 518 báta sem stærri voru en 20 rúmlestir en nú eru þeir 233 þegar ekki eru taldir með bátar án aflahlutdeildar. Hér skyggir á að Hæstiréttur Íslands hefur komist að þeirri pólitísku niðurstöðu að hér sé ekki heimilt að lögum að takmarka stærð fiskiskipaflotans, sem þó er gert allsstaðar í heiminum því um er að ræða sókn í takmarkaða auðlind.  Við sitjum því uppi með alltof mörg kvótalaus skip, sem menn freistast til að gera út án þess að forsendur séu fyrir rekstri þeirra. Verð á skipum hefur hrunið og er aðeins brot af smíðakostnaði nýs skips. Gríðarleg fjárfesting í hundruðum smábáta á liðnum árum er í fullkominni andstæðu við það hagræði sem náðst hefur í aflamarkskerfinu.

Hagræðing kostuð af útgerðinn sjálfri

Af þeim tölum sem ég nefndi má sjá hve hagræðing í greininni hefur verið mikil. Ljóst má vera hverjum manni hver staða útgerðar væri nú ef ekki hefði komið til þessarar hagræðingar. Hér væri efnahagslegt ástand eins og fyrir daga núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis. Gengið fellt oft á ári, óðaverðbólga, átök á vinnumarkaði,  fjöldagjaldþrot í greininni og efnahagsleg upplausn. Einfalt dæmi ætti að skýra þetta enn betur. Í sameinuðu fyrirtæki á Suðurnesjum eru nú notuð 11 skip til að nýta fiskveiðiheimildir, sem áður voru nýttar af 36 skipum. Allt þetta hagræði hefur verið kostað af útgerðinni sjálfri og engir opinberir styrkir hafa  komið til, gagnstætt því sem gerst hefur í samkeppnislöndunum.

Starfsgreinasambandið vill stefna atvinnuöryggi í hættu

Það er erfitt að skilja, hvernig það má vera að samtök launafólks komist að þeirri niðurstöðu, að rústa eigi fiskveiðistjórnunarkerfið og fórna allri þeirri hagræðingu sem náðst hefur í útgerðinni. Lífeyrissjóðir launafólks hafa lagt fram verulega fjármuni í formi hlutafjár í útgerðarfélög, sem fjárfest hafa í varanlegum aflaheimildum. Þessum fjármunum yrði öllum á glæ kastað ef fara ætti eftir samþykkt Starfsgreinasambandsins auk þess sem atvinnuöryggi starfsfólks þessara fyrirtækja væri sett í uppnám. Tilhneigingar sumra forystumanna stjórnmálaflokka, sem reyna að telja kjósendum trú um að hagsmunir þeirra felist í því að gera upptækar veiðiheimildir sem keyptar hafa verið í góðri trú til þess auka hagræði, koma minna á óvart. Þeir sömu stjórnmálaflokkar, þótt þeir hafi skipt um nafn, stóðu að því árið 1990 að heimila bæði varanlegt og tímabundið framsal veiðiheimilda og bera því fulla ábyrgð á því sem gerst hefur síðan. Þeir eiga mikið hrós skilið fyrir þá framsýni sem þeir sýndu þá. Þeir gera nú kröfu um eignaupptöku þeirra, sem þeim eins og öðrum, ætti að vera ljóst að rústa myndi útgerð í landinu á einni nóttu ef af yrði. Það var ákveðið árið 1990,  með frjálsu framsali veiðiheimilda,  að hverfa frá því að sjávarútvegurinn bæri ábyrgð á hverju byggðarlagi í landinu. Vilji stjórnmálamenn hverfa aftur til þess tíma sem hér ríkti fyrir daga fiskveiðistjórnunarkerfisins eru þeir að segja að hér muni lífskjör versna til mikilla muna og hér hefjist tími óðaverðbólgu og atvinnuleysis.

Standa vörð um kvótaþak

Líklegt er að við getum séð aukið hagræði felast í enn meiri samþjöppun veiðiheimilda. Ég tel samt að ekki eigi að ganga lengra en gert var á síðasta Alþingi um heimild einstakra fyrirtækja til þess að fara með tiltekna hámarkshlutdeild, sem hlutfall af heildarveiðiheimildum eða veiðiheimildir einstakra fiskitegunda. Það hefur ekkert fyrirtæki enn rekið sig á þessa takmörkun og þau verða hvert um sig að taka tillit til hennar í sínum framtíðaráætlunum. Að standa vörð um þetta lagaákvæði er framlag okkar til sátta um þetta mikilvæga mál.

Samkomulag um tillögu um takmörkun framsals

Áður en sjávarútvegsráðherra lagði fram frumvarp um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða s.l. vetur á grundvelli tillagna frá Endurskoðunarnefndinni náðist tímamótasamkomulag milli okkar og allra samtaka sjómanna um tillögur til breytinga á lögum um stjórn fiskveiða. Fólust þær í meginatriðum í því, að lagt var til, að tímabundið framsal veiðiheimilda,  þ.e. innan ársins,  yrði minnkað verulega  og takmarkaðist við 25% af veiðiheimild hvers skips í stað 50%. Samtök sjómanna hafa frá öndverðu verið andvíg framsali veiðiheimilda innan árs og talið að binda ætti þær við það skip sem fær þeim úthlutað. Þrátt fyrir að þetta væri íþyngjandi atriði vildum við standa að því að mæla með því að þessi takmörkun yrði sett í lög. Við mátum það svo að samkomulag við sjómannasamtökin um þetta mikilvæga mál ætti að geta leitt til betri samskipta  við þau í framtíðinni og fannst mörgum ekki af veita. Annað atriði sem við urðum sammála um að leggja til var, að ekki yrði heimilað að flytja hærra aflamark til skips en sem jafngilti tvöföldun aflamarks þess. Aflahlutdeild hefur verið flutt varanlega af skipum þegar um endurnýjun er að ræða og þegar stuðlað er að hagræði með sameiningu aflahlutdeildar. Það hefur gerst í of ríkum  mæli að skip án  aflahlutdeildar og aflamarks eru gerð út á leigukvóta, vegna þess að Hæstiréttur dæmdi að hver einstaklingur ætti rétt á að fá veiðileyfi. Þetta hefur leitt til þess í of mörgum tilfellum að kaup á aflamarki eru dregin frá aflaverðmæti áður en til skipta kemur við sjómenn og þannig brotnir kjarasamningar og lög. Við vildum því stuðla að því með sjómannasamtökunum að ekki væru skip í rekstri nema þau hefðu aflahlutdeild, sem gæti leitt til eðlilegs rekstrar með heimild til tvöföldunar aflamarks. Þessi tillaga hefði leitt til þess að skip án aflahlutdeildar hefðu verið tekin úr rekstri. Einnig var það sameiginlegt álit okkar og sjómannasamtakanna að ráðstafanir þessar, ef að lögum yrðu, myndu draga stórlega úr brottkasti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að ekki voru allir útvegsmenn  sáttir við tillögur okkar, því sumir töldu þetta þrengja óhæfilega að heimildum þeirra til framsals. Tillögurnar voru samþykktar samhljóða í stjórn samtaka okkar.

Mikil ábyrgð ráðherrans

Þrátt fyrir þessi skýru markmið og sátt um þau milli okkar og sjómanna, treysti sjávarútvegsráðherra sér ekki til að bera þau fram. Ekki fengust önnur svör við því, hversvegna ekki var hægt að verða við þessum sameiginlegu tillögum, en að hans mati væri mikilvægara að ná sátt við félag  kvótalausra báta en samkomulagi við samtök útvegsmanna og sjómanna. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þessi tvö atriði hafa verið megin orsök kjaradeilna og verkfallsátaka sjómanna við útvegsmenn. Ég er sannfærður um að ekki hefði komið til þeirra illvígu verkfallsátaka sem áttu sér stað fyrir rúmu ári ef þá hefði tekist að ná samkomulagi milli okkar og sjómanna um þessi tilvitnuðu atriði. Ekki hefði heldur þurft að koma til afskipta löggjafans til að ljúka þeim verkfalls- og verkbannsaðgerðum sem þá stóðu yfir. Ábyrgð ráðherrans er því mikil varðandi framtíðarsamskipti sjómanna og útvegsmanna.

Breyting um ákvörðun fiskverðs

Ein af helstu kröfum stéttarfélaga sjómanna hefur um langt árabil snúist um breytingar á ákvörðun fiskverðs þegar afli er afhentur eða seldur aðila sem telst tengdur útgerðinni, það er í svokölluðum beinum viðskiptum skyldra aðila. Þessari kröfu var fram haldið í síðustu kjaraviðræðum. Við ákváðum að fara nýja leið til að freista þess að finna varanlega lausn á þessu máli sem báðir aðilar gætu búið við. Við urðum því að beygja af þeirri leið sem farin hefur verið frá því Verðlagsráð sjávarútvegsins var lagt niður í byrjun síðasta áratugar, að fiskverð væri frjálst. Hver og einn fiskaupandi og útgerð semdu sín á milli um fiskverð og þeir sem verka sinn eigin fisk semji við sína sjómenn um fiskverð, eða fiskur sé seldur á fiskmarkaði. Í því skyni að eyða þessu ágreiningsmáli var samið við Vélstjórafélag Íslands um að tengja fiskverð beinum viðskiptum í þorski, ýsu og karfa við verð á innlendum fiskmörkuðum. Það var gert með því að miða lágmarksverð í beinum viðskiptum við ákveðið hlutfall af vegnu meðalverði fiskverðs í beinum viðskiptum og verðs á fiskmörkuðum. Sett voru markmið um hlutföll í þessu sambandi og tímamörk um það hvenær stefnt skyldi að því að ná þeim fram. Gerðardómur, sem skipaður var samkvæmt lögum um kjaramál fiskimanna, tók þessi markmið upp gagnvart skipstjórnarmönnum og undirmönnum. Af ástæðum sem óþarft er að tíunda hér hefur tekið lengri tíma að ná þessum settu markmiðum en stefnt var að, en nú stefnir í að þeim verði náð alveg á næstunni. Að þessu gerðu eru engar forsendur fyrir verkfallsátökum við sjómenn og það er von okkar að með þessum breytingum á ákvörðun fiskverðs verði grundvallarbreyting á samskiptum okkar við samtök sjómanna. Nýlegt dæmi um málaferli Sjómannasambands Íslands vegna mistaka í framsetningu gerðardóms um kjör sjómanna á veiðum þegar rækja er veidd í ís gefur  þó ekki tilefni til bjartsýni. Krafist var hækkaðs launakostnaðar þegar fækkað er í áhöfn, en um það hafði samist í kjaraviðræðum 1998 og enginn ágreiningur verið um.  Ekki hafði verið gerð krafa um breytingu í þá veru, sem krafist var fyrir dómi, í þeim kjaraviðræðum sem fram fóru í upphafi síðasta árs eða gagnvart gerðardómnum sjálfum. Þessi afstaða Sjómannasambandsins kom okkur því meira en lítið á óvart.

Stenst hlutaskiptakerfið til framtíðar

Í mínum huga er það umhugsunarefni hvort núverandi hlutaskiptakerfi standist til framtíðar nema gerðar verði á því mikilvægar breytingar eins og að taka stærri hluta af kostnaði frá áður en til hlutaskipta kemur. Á ég þar sérstaklega við nauðsyn þess að fjármagnskostnaður hafi áhrif á hlutaskiptin og bendi á þann kostnað sem því fylgir að endurnýja skip. Í flestum tilfellum er nýtt skip til mikilla muna afkastameira en eldra skip og færir sjómönnum auknar tekjur. Dæmi er um að skipstjórahlutur geti numið allt að 50 milljónum króna á ári  og ætti það að sýna nauðsyn þess að taka þessi mál til endurskoðunar.

Auðlindagjald

Þann 3. maí s.l. samþykkti Alþingi lög um auðlindagjald á sjávarútveginn, sem nema mun á þriðja milljarð  króna á ári, og er ástæða til þess að lýsa þann dag sem sérstakan sorgardag. Það er næsta ótrúlegt við  hvaða skilningsleysi sjávarútvegurinn á að stríða á Alþingi. Allir eru sammála um að landsbyggðin eigi mjög í vök að verjast en á sama tíma er lagður sérstakur skattur á þá atvinnustarfsemi sem landsbyggðin byggir þó mest á. Þannig rekst hvað á annars horn þegar reynt er að réttlæta þessa skattheimtu. Í tillögum svokallaðrar Auðlindanefndar var gert ráð fyrir að leggja gjald á allar auðlindir, auk fiskimiðanna, eins og orku, ljósvakarásir og aðgang að sérstæðum náttúrusvæðum. Þessu var öllu gleymt og sjávarútvegurinn situr einn uppi með þessa miklu gjaldtöku. Það á eftir að valda miklum erfiðleikum að mæta þessari gjaldtöku í samkeppni við sjávarútveg samkeppnislandanna  sem er styrktur í bak og fyrir, m.a. með kaupum á veiðiheimildum í lögsögu annarra landa.

Aðild að Evrópusambandinu er útilokuð

Marklausar umræður hafa farið fram að undanförnu um hugsanlega  inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Öllum ætti að vera ljóst að umræða er fyrst tímabær eftir að stækkunarferlinu sem nú er í gangi er lokið. Þetta skiptir þó ekki meginmáli, heldur hitt að aðild okkar að sambandinu er af efnislegum ástæðum útilokuð og á ég þar að sjálfsögðu við það að sjávarútvegsstefna þess er með þeim hætti að við getum aldrei sætt okkur við hana.  Engin vísbending er um að á því verði breyting. Hjá þeim sem mæla með aðild koma ekki fram önnur rök en þau að við myndum auka áhrif okkar á stefnu sambandsins í öllum málum og þá sérstaklega þeim sem snúa að sjávarútvegi. Svo langt hafa þeir gengið að halda því fram að með inngöngu í sambandið myndum við taka yfir sjávarútvegsstefnu þess. Það er vægt til orða tekið að segja að þetta séu skýjaborgar  þegar litið er til þess að við yrðum  aðeins 0,1% af mannfjölda og enn minna hlutfall, eða brotabrot, eftir stækkun þess. Það þarf nokkuð hugmyndaflug til að telja sér trú um að sæti við slíkt borð veiti okkur áhrif umfram þau sem við höfum með því að vera frjáls þjóð og geta sagt skoðanir okkar eins og okkur leyfist í dag. Við höfum  tollfrjálsan aðgang að mörkuðum sambandsins. Við stækkun þess er nauðsynlegt að tryggja, að það sama eigi við um hin nýju ríki eftir stækkun sambandsins, þótt viðskipti við þau hafi ekki verið mikil á undanförnum árum.

Óbærilegar fórnir fylgja aðild að Evrópusambandinu

Fórnir sem færa þyrfti með aðild yrðu óbærilegar. Þar á ég við að ákvarðanir um nýtingu fiskimiða okkar yrðu teknar í Brussel. Óumdeilt er að ekki yrði hjá því komist að erlendum fyrirtækjum væri heimilað að eiga íslensk sjávarútvegsfyrirtæki og þar með fiskiskip og gera þau út frá erlendum höfnum. Þau þyrftu einungis að uppfylla eitt af þrennu; að landa helmingi aflans hér á landi, að helmingur áhafnar yrði að vera Íslendingar eða að kaupa helming útgerðarvara á Íslandi. Spánverjum hefur  reynst auðvelt að uppfylla eitt þessara skilyrða og veiða úr kvóta Breta í breskri lögsögu og fara með allan aflann til Spánar. Almennt sækjumst við eftir erlendri fjárfestingu í íslensku atvinnulífi vegna þess að hún leiðir til aukinnar hagsældar fyrir þjóðina. Þessu yrði öfugt farið varðandi fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi því þá væri virðisaukinn af fiskveiðunum fluttur úr landi. Ég vil ennfremur benda á að óumdeilt er, að Íslendingar færu ekki lengur með ákvörðunarvald og samninga við önnur ríki um veiðar úr deilistofnum, sem eru fiskistofnar sem veiðast utan og innan íslenskrar lögsögu. Það myndi framkvæmdastjórn sambandsins í Brussel gera. Þeir deilistofnar sem hér um ræðir eru: loðna, karfi, grálúða, úthafskarfi, norsk-íslensk síld og kolmunni. Sama myndi  eiga við um samninga um veiðirétt á rækju á Flæmingjagrunni og um rétt okkar til veiða í Barentshafi. Tekjur af þessum veiðum námu þriðjungi af útflutningi sjávarafurða á liðnu ári, eða sem nemur 37 milljörðum króna. Við höfum langa reynslu af samningum, þar sem Evrópusambandið kemur við sögu, og teljum að framganga þess í þeim viðræðum hafi ekki verið með þeim hætti að því sé treystandi fyrir hagsmunum Íslands, nema síður sé.  Okkur, sem munum átökin við Breta og Þjóðverja um útfærslu landhelginnar, er með öllu óskiljanlegt, hvernig nokkrum Íslendingi getur komið til hugar, að afsala yfirráðum yfir fiskveiðilögsögunni til erlendra aðila.

Eigum ekki samleið með evrunni

Umræðan um hugsanlega aðild okkar að Evrópusambandinu hefur tengst umræðu um að við ættum að taka upp hina sameiginlegu mynt sambandsins, evruna. Því er ekki að neita að því fylgir ákveðið hagræði, sérstaklega fyrir ferðamenn, að hafa eina mynt þegar ferðast er til margra landa. Svo er að skilja á sumum stjórnmálamönnum að það eitt ætti að nægja til þess að við tækjum upp hina sameiginlegu mynt. En því fer víðsfjarri. Efnahagslíf á Íslandi er svo gjörólíkt því sem er á meginlandi Evrópu að þar eigum við enga samleið. Það getur ekki komið til álita að við fórnum þeim hluta sjálfstæðis okkar, sem gerir okkur kleift að bregðast við breyttum aðstæðum í efnahagslífinu. Dæmi um þetta er það sem hefur gerst hér á landi á þessu og á s.l. ári í efnahagsmálum. Hátt matvælaverð er að stærstum hluta til komið vegna verndunaraðgerða fyrir íslenskan landbúnað og  hefur ekkert með evru að gera. Sama er að segja um háa vexti sem beint er gegn ofþenslu. Þess utan er vaxtastig  hér óþarflega   hátt vegna óhagkvæmni í bankakerfinu. Þar þyrfti að koma til miklu meiri hagræðing en átt hefur sér stað með samruna bankastofnana og fækkunar afgreiðslustaða á höfuðborgarsvæðinu.

Halda á rétti okkar gagnvart Norðmönnum

Norðmenn hafa nú valið þann kost að stofna til átaka um réttinn til þess að veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum með því að krefjast þess að hlutur þeirra hækki úr 57% í 70%. Hlutur Rússlands verði óbreyttur eða 13,6% en hlutur okkar, Færeyinga og Evrópusambandsins rýrni um nær helming. Þessi afstaða setur alla fiskveiðistjórnun  í norðurhöfum í uppnám. Það var því sjálfsögð afstaða ríkisstjórnarinnar að segja loðnusamningnum upp nú fyrir mánaðarmótin því annars hefði hann framlengst óbreyttur til 3ja ára. Okkur er ljóst að engin loðna hefur gengið í lögsögu Jan Mayen í áratugi, en ganga hennar þangað fyrir margt löngu, hefur veitt þeim rétt til að veiða 12% af upphafkvóta loðnu og 8% leyfilegum heildarafla. Ég tel að við hefðum ekki haft frumkvæði til átaka við Norðmenn út af loðnunni nema vegna framgöngu þeirra varðandi veiðirétt á norsk-íslensku síldinni. Á síðasta ári gekk norsk-íslenska síldin á Svalbarðasvæðið og fylgdu íslensku skipin henni eftir að lögsögumörkum. Norðmenn bönnuðu síldveiðar á svæðinu með vísan í norsk lög, sem ekki eiga sér þjóðréttarlega stoð. Seint og um síðir fengu íslensk stjórnvöld  því framgegnt að svæðið var opnað, en þetta varð til þess að við gátum ekki veitt allan okkar kvóta. Norðmenn reyndu að leika sama leikinn s.l. sumar en tókst það ekki nema stuttan tíma. Við veiddum á svæðinu meira en helming okkar kvóta eða 69.000 lestir. Það skiptir því miklu máli að Norðmönnum takist ekki að loka Svalbarðasvæðinu, semjist ekki um stjórn á norsk-íslensku síldinni og íslensk stjórnvöld verji hagsmuni okkar á svæðinu, sem við eigum fullan rétt á að nýta. Við höfum um árabil hvatt íslensk stjórnvöld til að fylgja eftir rétti okkar á svæðinu gagnvart rækjuveiðum en talað fyrir daufum eyrum. Nú munu hagsmunir aukast til mikilla muna vegna síldarinnar og ríður því á að á rétti okkar verði haldið af festu.

Afrán hvala á Íslandsmiðum

Loksins hillir undir að við hefjum hvalveiðar á ný. Eftir inngöngu okkar í Alþjóðahvalveiðiráðið, með fyrirvara við banni þess við hvalveiðum, er engin hindrun fyrir því að við hefjum vísindaveiðar strax á næsta ári.  Það er undarlegt að jafn sjálfsagður hlutur og sjálfbær nýting hvalastofna skuli vera deilumál.  Það sýnir okkur hvað getur gerst þegar fólk fjarlægist uppruna sinn. Margir þeirra sem bera kröfuspjöld gegn hvalveiðum eru ráðnir til þess af svokölluðum umhverfisverndar-samtökum. Þótt okkur þyki fráleitt að hið sama geti gerst um fiskveiðar verðum við að vera á varðbergi. Það er ekki fjarlægur möguleiki í hugum þeirra, sem gera út á þessi gruggugu mið, að banna skuli fiskveiðar.  Það er í meira lagi ósanngjarnt hvernig  þeir, sem gera út á hvalaskoðun, leggjast alfarið gegn hvalveiðum og fullyrða að hvalveiðar og hvalaskoðun geti ekki farið saman. Það hefur sýnt sig t.d. í Noregi að þetta getur vel farið  saman.  Þekking margra þeirra sem fara í hvalaskoðun við Ísland er ekki meiri en svo að þeir telja að við stundum hvalveiðar. Það er ekki að undra því hvalir við landið eru taldir vera 340.000, stórir og smáir.  Þeir eru taldir éta um 6 milljónir lesta af sjávarfangi árlega, sem að hluta til er nýtanlegur fiskur. Að mati sérfræðinga étur hrefnan ein yfir 500.000 lestir af loðnu og yfir 100.000 lestir af okkar helstu nytjafiskum. Þar af er þorskur  meira en helmingur.  Vöxtur hvalastofnanna er því mun alvarlegra mál en mér finnst margir ætla. Afrán hvala úr fiskistofnunum nemur til lengri tíma litið margföldum tekjum af hvalaskoðun. Allir þeir sem gera út á hvalaskoðun vita að við kynnum að hefja hvalveiðar og hafa tekið ákvarðanir í því ljósi. Þeim er því engin vorkunn þótt við hefjum hvalveiðar á ný.

Samningur í burðarliðnum um rekstur skóla

Á starfsárinu hefur verið unnið að gerð samnings við stjórnvöld um rekstur Stýrimannaskólans í Reykjavík og Vélskóla Íslands. Ákveðið hefur verið að stofna einkahlutafélag, Menntafélagið, sem geri samning við menntamálaráðuneytið um rekstur skólanna til 5 ára. Að Menntafélaginu standa auk okkar, Samband kaupskipaútgerða og Samorka, samtök orkufyrirtækja. Forystumenn Farmanna- og fiskimanna-sambandsins og Vélstjórafélags Íslands hafa verið upplýstir um gang þessa máls og gert er ráð fyrir að þeir sitji í stjórn félagsins auk fulltrúa frá fyrrgreindum samtökum. Fyrir liggur fullgerður samningur um þetta efni og bíður hann nú undirritunar. Menntun skipstjórnarmanna og vélstjóra skiptir sjávarútveginn miklu máli og það er von okkar að með stofnun Menntafélagsins verði samstarf skólanna og atvinnulífsins eflt til hagsbóta fyrir báða aðila svo og nemendur skólanna.

Efling starfsmenntunar undirmanna

Samkomulag var gert s.l. vor um starfsmenntamál sjómanna í aðildarfélögum Sjómannasambands Íslands. Starfsemin hefur hlotið nafnið Sjómennt og er ætlað að efla starfsmenntun undirmanna á fiskiskipum. Aukin hæfni og starfstengd menntun sjómanna eru nauðsynlegir þættir í að ná fram meiri framleiðni og bættri samkeppnisstöðu og um leið að treysta stöðu sjómanna á vinnumarkaði. Þetta gefur þeim kost á að auka þekkingu sína og gera þá hæfari til að takast á við ný og breytt verkefni. Það eru mörg verkefni á þessu sviði og vonum við að með stofnun Sjómenntar verði lagður grunnur að markvissu námi fyrir undirmenn á íslenskum fiskiskipum.

Óréttmæt gagnrýni

Ég hef oft á aðalfundum gagnrýnt olíufélögin fyrir hátt olíuverð en það ætla ég ekki að gera nú. Málefni þeirra eru nú til athugunar hjá Samkeppnisstofnun og er niðurstöðu þeirrar athugunar að vænta fljótlega. Mér finnst oft gæta nokkurs misskilnings hjá forstjórum félaganna að saka okkur um á hvern veg Samkeppnisstofnun stóð í upphafi að rannsókn sinni og kenna samþykkt okkar um olíumál á síðasta aðalfundi þar um. Að sjálfsögðu höfðum við ekkert með það að gera.

Lokaorð

 Eins og ég vék að í upphafi eru horfur í íslenskum efnahagsmálum góðar og vonandi helst sá stöðugleiki sem tekist hefur að efla á ný. Fiskistofnar eru allir í vexti og framtíðin lofar góðu ef við kunnum að gæta hófs í umgengni við fiskistofnana og fara varlega og huga sífellt að því að við ætlum að skila fiskistofnunum í betra ásigkomulagi til komandi kynslóða,  en þegar við tókum við þeim.

Góðir félagar og vinir !

Ég hef nú starfað hjá samtökum útvegsmanna í nær 45 ár, frá 19 ára aldri, eða alla mína starfsævi. Sumir ykkar og aðallega forverar ykkar tókuð upp á því fyrir 32 árum á aðalfundi, sem þá var haldinn í Vestmannaeyjum, að kjósa mig  formann samtaka ykkar. Ég hef tekið þá ákvörðun að leita nú í síðasta sinn eftir endurkjöri. Ég vil gefa ykkur gott ráðrúm til að ákveða á hvern veg þið viljið skipa ykkar málum í framtíðinni og kýs því að greina ykkur nú frá þessari ákvörðun minni.

Ég þakka meðstjórnarmönnum mínum í stjórn L.Í.Ú. fyrir ánægjulegt samstarf, framkvæmdastjóra og öðru starfsfólki fyrir vel unnin störf.

Ég segi þennan 63. aðalfund L.Í.Ú. settan.