Viðskipti með sjávarafla og aflamark - Tonn á móti tonni
Leiðari í Útveginum 4tbl. 10 árg. 2001
(Sjá einnig bréf Ríkisskattstjóra dags. 30.6.2002, bréf LÍÚ til RSK 22.9. og bréf RSK til LÍÚ dags. 25.11.2002: Sækja bréf Ríkisskattstjóra)
Tonn á móti tonni.
Í 1. mgr. 1. greinar laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins með síðari breytingum segir m.a. Þegar afli fiskiskipa er seldur óunninn hér á landi er skiptaverðmæti aflans til hlutaskipta og aflaverðlauna 75% af því heildarverðmæti sem útgerðin fær fyrir hann. Ekki er heimilt að draga frá heildarverðmæti afla í þessu sambandi kostnað við kaup á veiðiheimildum. Þessi hlutfallstala skal hækka eða lækka við breytingar á verði gasolíu til fiskiskipa með hliðsjón af því gasolíuverði í birgðum olíufélaganna sem olíuverðsákvörðun miðast við hverju sinni. && Í kjarasamningum LÍÚ og FFSÍ, SSÍ og VSFÍ segir Ekki er heimilt að draga frá heildarverðmæti afla kostnað vegna kaupa á veiðiheimildum, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986, sbr. 10. grl. laga nr. 79/1994 um breytingu á lögum nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins með síðari breytingum.
Ef útgerð selur fiskverkun afla og fiskverkunin lætur útgerðinni í té aflamark auk peningagreiðslu verður útgerðin að greiða áhöfninni skiptaverð úr verðmæti aflamarksins í skiptum hennar og fiskverkunnarinnar auk þess að skipta úr peningagreiðslunni.
Þessi sannindi hafa legið á borðinu allt frá því að 1. gr. laga nr. 24/1986 var breytt árið 1994 með lögum nr. 79/1994, en raunar var þettar réttarástand komið á fyrir þann tíma.
Þó mörgum þyki þetta undarlegt í ljósi þess að útgerðin fær ekkert umfram áhöfnina þar sem hún getur ekki ráðstafað aflamarkinu og fær þar af leiðandi enga greiðslu fyrir það frekar en áhöfnin. Þetta er hinsvegar kristaltær niðurstaða sem ekki verður umflúin að óbreyttum lögum.
Engu máli skiptir þó áhöfnin samþykki að verðmæti aflamarksins verði dregið frá áður en til skipta kemur eins og staðfest var í dómi Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 1996.
Í sinni einföldustu mynd má lýsa réttarástandinu þannig:
Útgerð og fiskverkun gera með sér samning um að fiskverkunin leggi útgerðinni til eitt tonn af aflamarki. Útgerðin veiðir tonnið og fær greiddar 100 krónur fyrir hvert veitt kíló. Ef útgerðin hefði ekki fengið aflamarkið hjá fiskverkuninni heldur sjálf lagt aflamarkið til hefði fiskverkunin greitt 200 krónur fyrir hvert kíló. Í þessum viðskiptum er verðmæti aflamarksins því 100 krónur fyrir hvert kíló og áhöfnin á því kröfu á því að skipt verði úr 200 krónum fyrir hvert kíló sem veitt er. Það sjá allir að þar sem útgerðin fær einungis 100 krónur og launahlutfallið er nálægt 40% verður lítið eftir þegar búið er að greiða áhöfninni u.þ.b. 80 krónur og allur annar rekstrarkostnaður er eftir.
Það er því fjárhagslega útilokað að stunda útgerð undir þessum formerkjum auk þess sem það er ólögmætt og hefur valdið ómældum erfiðleikum í samskiptum útgerðarinnar og sjómanna.
Það er því undarlegt að bæði hin svo kallaða endurskoðunarnefnd sem sjávarútvegsráðherra skipaði til að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða og nefnd ráðherran skipaði undir forsæti Einars K. Guðfinnssonar alþingismanns til að skoða framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar leggja til að unnt verði að skrá aflaheimildir á fiskvinnslufyrirtæki. Báðar nefndirnar leggja þetta til án þess að víkja einu orði að því hvernig fara skuli með þau ákvæði laga um skiptaverðmæti og greiðlumiðlun innan sjávarútvegsins sem að framan er lýst.
Jafn skýr lagagrundvöllur er fyrir því að ef útgerð leigir til sín aflamark og selur aflann hvort sem er á fiskmarkaði eða í beinum viðskiptum til óskylds aðila verður útgerðin að gera upp við áhöfnina úr því verði sem fæst fyrir aflann án alls undandráttar. Þetta er öllum ljóst og því var það ömurlegt hlutskipti samningnefndar útvegsmanna að sitja undir ræðum forseta Farmanna og fiskimannasambands Íslands í síðustu kjaraviðræðum um það hversu ómögulegir íslenskir útvegsmenn eru að hans mati. Forsetinn stundaði það í þeirri útgerð sem hann var í þegar hann var valinn til forystu í sambandinu að selja fisk á fiskmarkaði en stela af áhöfninni áður en til skipa kom. Til að gera stéttarfélögunum auðveldara að taka á málum sem þessum sömdu LÍÚ og VSFÍ um aðgang stéttarfélaganna að upplýsingum um slík mál. Útvegsmenn vænta þess að FFSÍ verði í fararbroddi um að taka á málum og upplagt væri að byrja á því máli sem að framan er rakið.
