Hvalveiðar og áhrif þeirra

Ferðamönnum fjölgað þrátt fyrir hvalveiðar

Síðan hvalveiðar hófust á ný, fyrst í vísindaskyni og síðan atvinnuskyni, hefur komum erlendra ferðamanna til landsins fjölgað ár frá ári. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hefur starfsfólki í ferðaþjónustu fjölgað síðustu árin. Hlutfall ferðaþjónustu í útflutningi vöru og þjónustu hefur vaxið undanfarin ár, farið úr 10,9% 1990 í 13% 2006. Á sama tíma hefur hlutfall sjávarútvegs fallið úr 55,8% í 34% samkvæmt sömu upplýsingum.

Ekki er heldur að sjá að hvalveiðar hafi komið niður á hvalaskoðun. Nokkrir tugir hrefna hafa verið teknir árlega og í vísindaveiðum Hafrannsóknastofnunarinnar voru veiðarnar stundaðar utan hefðbundinna hvalaskoðunarsvæða og til dæmis var þá engin hrefna tekin á Skjálfandaflóa. Eftir að veiðarnar í ábataskyni hófust, hafa veiðimenn virt sömu mörk og miðað var við í vísindaveiðunum, samkvæmt upplýsingum frá Samtökum hrefnuveiðimanna.

Stjórnendur hvalaskoðunarfyrirtækja segja umsvifin hafa aukist ár frá ári. Hvort afkoma fyrirtækjanna hefur verið góð, liggur ekki ljóst fyrir, en ef marka má úttekt Kristjáns Loftssonar, forstjóra Hvals hf, sem hann kynnti við Háskólann á Akureyri 2004 nam taprekstur þessara fyrirtækja 87,6 milljónum króna á árunum 1999 til 2002, þrátt fyrir nokkra ríkisstyrki.

Reyndar sást minna af hrefnu árið 2007 en árin áður, en samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnuninni skýrist það líklega af minni stofnstærð sandsílis, sem er aðalfæða hrefnu á Faxaflóa. Stofnunin segir að veiðarnar hafi ekki haft áhrif á fækkun hrefnu á Flóanum og kemur það sjónarmið einnig fram í umfjöllun Vísindanefnda Norður Atlantshafs Sjávarspendýraráðsins og Alþjóðahvalveiðiráðsins. Mun meira var svo af hrefnu í Faxaflóa sumarið 2008 en sumarið þar á undan.

Lítil sem engin áhrif

Í skýrslu sem gerð var fyrir samgönguráðuneytið um áhrif hvalveiða á ímynd Íslands sem ferðamannalands og lögð fram á Alþingi löggjafarþinginu 2004 til 2005 kemur fram að áhrifin eru lítil sem engin. “Eina markaðssvæðið þar sem reynt hefur verið, með samanburðarhæfum könnunum, að mæla reglulega breytingar á ímynd Íslands ef svo má að orði komast er Norður-Ameríka. Þar hafa á vegum samstarfsverkefnisins Iceland Naturally verið gerðar kannanir á viðhorfum íbúa svæðisins til íslenskrar vöru og þjónustu. Í könnun IN árið 1999 sögðu 53% aðspurðra að þeir mundu ekki kaupa vöru eða þjónustu frá löndum sem stunduðu hvalveiðar. Í maí 2004 var hlutfall þeirra sem svöruðu spurningunni á sama hátt 34%. Árið 1999 sögðust 75% aðspurðra í umræddri könnun IN vera mótfallnir því að „takmörkuð nýting hvala skyldi leyfð“. Í maí 2004 var hlutfall þeirra sem svöruðu þessari spurningu á sama hátt 49%. Sé litið til þessara niðurstaðna má draga þá ályktun að dregið hafi verulega úr neikvæðum viðhorfum til hvalveiða almennt í Norður-Ameríku á þessu fimm ára tímabili. Rétt er að benda á að IN gerir seinni könnunina eftir að Íslendingar höfðu sumarið áður stundað vísindaveiðar á hrefnu. Meginniðurstaða könnunar IN er að Íslandi hafi á þessu fimm ára tímabili tekist að skapa jákvæðari ímynd til landsins,” segir meðal annars í skýrslunni.

Í niðurstöðum skýrslunnar segir svo: “Eins og ítrekað hefur verið bent á hafa ekki verið unnar kannanir á markaðssvæðum okkar í þeim tilgangi einum að meta áhrif hvalveiðanna 2003 á ímynd Íslands sem ferðamannalands. Erfitt er að sjá að slíkar kannanir muni þjóna tilgangi sínum héðan af. Í þessari skýrslu hefur verið safnað saman fyrirliggjandi tölfræðigögnum og niðurstöðum úr almennum könnunum meðal erlendra ferðamanna. Þá hefur verið leitað álits söluaðila á mörkuðunum.

Ekki verður séð eftir lestur þessara gagna að hvalveiðarnar sumarið 2003 hafi haft áhrif á almenna ímynd Íslands á helstu markaðssvæðum ferðaþjónustunnar. Þar koma aftur á móti fram varnaðarorð um að hvalveiðar í meira umfangi og í atvinnuskyni gætu skaðað ímynd okkar. Sömu varnaðarorð hafa heyrst undanfarið hjá forsvarsmönnum ferðaþjónustunnar á Íslandi. Til að kanna hvort líkur séu á þeim skaða væri nauðsynlegt að sérhæfð fyrirtæki í markaðsrannsóknum ynnu rannsóknir á helstu markaðssvæðum okkar á þann hátt sem gert var ráð fyrir í upphaflegri beiðni Alþingis.”

Hvalveiðar ólíklegar til að mikil áhrif á ferðaþjónustu

Í skýrslu, sem gerð var fyrir forsætisráðuneytið og var afhent árið 2008, um ímynd Íslands, er á tveimur stöðum fjallað um hvalveiðar. Þar segir meðal annars svo: “Ferðamálastofa lét árið 2007 ParX viðskiptaráðgjöf gera rannsókn á heildarmynd af áhrifumhvalveiða í atvinnuskyni á íslenska ferðaþjónustu og ímynd landsins á erlendum mörkuðum. Rannsóknin fór fram í Þýskalandi, Bretlandi, austurströnd Bandaríkjanna, Frakklandi og Svíþjóð á meðal almennings á aldrinum 15-75 ára en eitt þúsund svara var aflað í hverju landanna fimm. Sérstök greining var gerð á þeim sem töldu líklegt að þeir myndu ferðast til Íslands á næstu 5 árum en þeir voru um 17% af úrtakinu og voru kallaðir markhópur. Hægt var að draga þá ályktun að hvalveiðar Íslendinga í atvinnuskyni væru ólíklegar til að hafa mikil áhrif á íslenska ferðaþjónustu í bráð. Hins vegar byggist það á því að markhópurinn er ekki vel upplýstur um þá staðreynd að Íslendingar stunda hvalveiðar í atvinnuskyni og hins vegar á því að þótt viðhorf til hvalveiða sé almennt neikvætt virðist það hafa lítil tengsl við ímynd Íslands sem áfangastaðar. Þar að auki er markhópurinn síður neikvæður gagnvart hvalveiðum en þeir sem telja ólíklegt að þeir ferðist til Íslands. Um langtímaáhrif hvalveiða Íslendinga í atvinnuskyni er erfiðara að spá því þau haldast í hendur við þróun sem snertir ekki aðeins Ísland sem ferðamannaland heldur alla aðra áfangastaði ferðamanna. Ljóst var af niðurstöðum rannsóknarinnar að meirihluti er jákvæður gagnvart Íslandi eða 58% almennings sem og 84% markhópsins og þeir vilja vita meira um landið. (ParX viðskipta ráðgjöf, 2007).”

Og ennfremur: “Árið 2006 ákváðu stjórnvöld að leyfa hvalveiðar þvert á almenn viðhorf alþjóðasamfélagsins til hvalveiða. Markaðsstarf í ferðaþjónustu hefur í aðalatriðum byggst á skilaboðum um hreina og ósnerta náttúru og að á Íslandi sé farið vel með hana. Verkefni tengd sölu á landbúnaðar- og sjávarafurðum, t.d. undir slagorðinu og verkefninu Iceland Naturally, byggjast á sömu forsendum, auk þess sem þar er lögð áhersla á að um sjálfbæra framleiðslu sé að ræða. Margir voru þeirrar skoðunar að með því að leyfa hvalveiðar aftur árið 2006, í trássi við alþjóðlegt hvalveiðibann og almenn viðhorf alþjóðasamfélagsins, hafi íslensk stjórnvöld stefnt í hættu þeim árangri sem náðst hafði. Fréttaskot, sem að margra mati voru heldur ógeðfelld, af drápi og skurði hvala voru sýnd í erlendum fjölmiðlum og gengu milli manna í tölvupósti. Þannig var dregin upp mynd af Íslendingum sem villimönnum og óvinum náttúruverndar. Í framhaldinu voru íslenskar vörur fjarlægðar úr hillum í stórvörumarkaðnum Whole Food Market í Bandaríkjunum og íslenskir eða íslenskættaðir birgjar evrópskra stórmarkaða fundu fyrir þrýstingi og megnri óánægju með ákvörðun stjórnvalda um hvalveiðarnar. Þarna voru viðskiptatengsl í húfi sem langan tíma hafði tekið að byggja upp. Einnig vartalið að aðgerðirnar myndu hafa áhrif á fjölda ferðamanna til landsins. Afleiðingarnar urðu þó ef til vill minni en búist var við samkvæmt könnun Ferðamálastofu og ParX en þó er alltaf erfitt um vik að meta raunveruleg áhrif slíkrar umfjöllunar á hagkerfi eins og það íslenska.

Mögulega eru áhrifin þó ekki að öllu leyti komin fram því umfjöllun í fjölmiðlum og á veraldarvefnum mun lifa áfram og verða grafin upp þegar ástæða verður aftur til. Því má segja að með upphafi hvalveiða árið 2006 hafi verið um aðgerðir að ræða sem hefði þurft að undir búa betur með samhæfingu ákveðinna atvinnugreina og hagsmunaaðila.”

Rétt er að geta þess að íslenskar vörur eru nú seldar í verslunum Whole Food Market í Bandaríkjunum og er til dæmis gert ráð fyrir mikilli aukningu á sölu mjólkurafurða og lambakjöts.

Árið 2006 voru kynntar niðurstöður skoðanakönnunar sem Capacent Gallup gerði um afstöðu fólks til hvalveiða. Samkvæmt könnuninni er mikill meirihluti íslensku þjóðarinnar, eða rúmlega 73% landsmanna, fylgjandi því að hvalveiðar í atvinnuskyni verði stundaðar og einungis 11% eru því andvígur. Í könnuninni var einnig spurt um neyslu á hvalkjöti og kom í ljós að 76,6% þjóðarinnar hefur neytt hvalkjöts einhvern tímann. Að lokum var fólk spurt að því hvort að það hefði farið í hvalaskoðunarferð og kom þá í ljós að um 26,6% þjóðarinnar hefur farið í slíka ferð. Athygli vakti að 72,7 % þeirra sem hafa farið í hvalaskoðunarferð eru fylgjandi hvalveiðum í atvinnuskyni. Þá kom í ljós að þeim, sem voru andvígir hvalveiðum samkvæmt könnun árið 1997 hafði fækkað verulega. Hlutfall þeirra fór úr 20,8% í 11,5%