Frétt Nr. 6/2001

Hagur fiskveiða og fiskvinnslu 1997 - 1999

Um langt árabil vann Þjóðhagsstofnun yfirlit yfir rekstur helstu greina sjávarútvegs. Við gerð þessara yfirlita var byggt á reikningum sem sjávarútvegsfyrirtæki skiluðu með skattframtölum sínum. Yfirlitin sýndu afkoma helstu greina veiða og vinnslu sjávarafurða: bátar í nokkrum stærðarflokkum, loðnuskip, ísfisktogarar, frystitogarar, botnfiskfrysting, botnfisksöltun, hersla, mjölvinnsla, síldarsöltun, rækjuvinnsla, hörpudiskvinnsla og ísfiskvinnsla. Síðast birti stofnunin yfirlit af þessu tagi fyrir árið 1996 í Frétt nr. 6 sem birt var 26. september 1997.

Við skattframtal ársins 1998 (vegna reksturs ársins 1997) hófu skattayfirvöld að nota samræmt skattframtalseyðublað þar sem fyrirtækjum ber að færa helstu lykiltölur úr rekstri sínum. Þjóðhagsstofnun ákvað að byggja úrvinnslu sína á rekstraryfirlitum við þær upplýsingar sem fram kæmu á samræmda skattframtalinu. Sundurliðun á tekjum og gjöldum var minni á samræmda blaðinu en í þeim rekstrarreikningum sem stofnunin hafði áður notað, en á móti kom sá ávinningur að samræmda skattframtalið nær til fleiri fyrirtækja en áður voru í úrtaki Þjóðhagsstofnunar.

Samkvæmt þeim reglum sem gilda varðandi útfyllingu á samræmda skattframtalinu eiga fyrirtæki í margþættum rekstri að gefa upp lykiltölur úr rekstri hverrar deildar fyrir sig. Þegar á reyndi voru það mjög fá fyrirtæki sem þetta gerðu. Þær upplýsingar sem fram komu á samræmda skattframtalinu gerðu Þjóðhagsstofnun ekki kleift að vinna sundurliðuð yfirlit af því tagi sem áður var mögulegt. Þessar upplýsingar gáfu ekki færi á því að áætla afkomu útgerðar sérstaklega og fiskvinnslu sérstaklega.

Verulegrar óánægju gætti hjá stjórnvöldum og hagsmunaaðilum þegar í ljós kom að Þjóðhagsstofnun gat ekki látið í té jafn nákvæmar upplýsingar um rekstur helstu greina sjávarútvegsins og áður. Af þessum ástæðum fór sjávarútvegsráðuneytið þess á leit við Þjóðhagsstofnun s.l. haust að stofnunin safnaði gögnum um rekstur sjávarútvegsfyrirtækja, sem gefa færi á að áætla afkomu þessara greina með svipuðum hætti og áður var gert. Ekki reyndist unnt að styðjast við þá reikninga sem fyrirtækin létu fylgja skattframtölum sínum vegna þess að nú eru þeir oft mun minna sundurliðaðir en áður var. Þjóðhagsstofnun sneri sér þess vegna beint til fyrirtækjanna sjálfra sem oftast brugðust skjótt og vel við og sendu stofnuninni sundurliðaða reikninga fyrir starfsemi sína á árunum 1997-1999. Hér á eftir verður gerð grein fyrir niðurstöðum úr úrvinnslu þessara upplýsinga.

Helstu niðurstöður
Mælikvarðar á afkomu, sem hér eru notaðir, eru verg hlutdeild fjármagns, þ.e. rekstrarafgangur sem ætlað er að mæta afskriftum og vöxtum af lánsfé auk ávöxtunar eigin fjár og tekju- og eignarsköttum og hreinn hagnaður af reglulegri starfsemi. Tvenns konar útreikningur er á hreinum hagnaði af reglulegri starfsemi:

Hreinn hagnaður reiknaður út á hefðbundinn hátt með því að draga bókfærðar afskriftir, verðbreytingarfærslu og vaxtakostnaði frá vergri hlutdeild fjármagns. Rétt er að taka fram að nokkur hluti afskrifta útgerðarfyrirtækja er vegna afskrifta af keyptum aflahlutdeildum. Þótt þessi heimild hafi verið numin úr gildi eru fyrirtækin enn að afskrifa aflahlutdeildir sem keyptar voru meðan enn var heimilt að afskrifa slíkar eignir. Á árinu 1999 voru 22,9% af öllum afskriftum í útgerð vegna keyptra aflaheimilda.

Hreinn hagnaður reiknaður út með því að draga endurmetna fjármagnsliði, þ.e. svonefnda árgreiðslu, og reiknaða vexti af afurðalánum frá vergri hlutdeild fjármagns. Er þá reiknað með 6% ávöxtun stofnfjár í stað afskrifta og vaxta af stofnfé, en vextir af veltufé, sem bundið er í birgðum, eru metnir jafnir nafnvöxtum af afurðalánum fiskvinnslunnar. Við uppgjör með árgreiðsluaðferðinni eru reiknaðir 6% raunvextir á allt það fjármagn sem bundið er í rekstri fyrirtækjanna, einnig eigið fé fyrirtækjanna. Á árum þegar stöðugleiki ríkir sýnir árgreiðsluaðferðin og hefðbundið bókhaldsuppgjör svipaða afkomu. Til frekari skýringa á þessum aðferðum er vísað til útgáfu Þjóðhagsstofnunar Sjávarútvegur 1988-1989.

Helstu niðurstöður varðandi afkomu sjávarútvegsfyrirtækja eru þessar:

Afkoma sjávarútvegs í heild batnaði mikið á milli áranna 1997 og 1998 þegar afkoman var mjög góð. Afkoman versnaði aftur á árinu 1999.

Afkoma botnfiskveiða og –vinnslu var léleg á árinu 1997 en batnaði mikið á árinu 1998. Afkoma þessara greina versnaði lítillega á árinu 1999. Afkoma botnfiskveiða batnaði jafnt og þétt á árunum 1997-1999, en afkoma botnfiskvinnslu batnaði mikið á árinu 1998 en versnaði svo aftur á árinu 1999.

Afkoma rækjuvinnslunnar versnaði smátt og smátt á árunum 1997-1999, enda drógust veiðar mikið saman á þessu tímabili.

Mikil umskipti urðu í rekstri mjölvinnslu og loðnuskipa á árinu 1999. Árin 1997 og 1998 var mjög góð afkoma í þessum greinum enda verð mjög hátt. Þegar verðið lækkaði mikið í byrjun árs 1999 urðu mikil umskipti og tap af þessum rekstri.

Eftirfarandi tafla sýnir hreinan hagnað samkvæmt árgreiðslureglunni sem hlutfall af tekjum fyrir árin 1997-1999.

Spá um ársbreytingar neysluverðsvísitölu

1997

1998

1999

Sjávarútvegur í heild ^{1) 2)}

-1,5

Veiðar og vinnsla botnfisks ²⁾

-5,5

1,5

Veiðar

-4

Bátar

-1

3,5

Togarar

-4,5

-2

2,5

Frystiskip

-3,5

6,5

Botnfiskvinnsla

-4,5

-3

Frysting

-4

0,5

-4,5

Söltun

-5

5,5

-0,5

Veiðar og vinnsla rækju ²⁾

-2

-2,5

-2

Loðnuveiðar og -bræðsla ²⁾

9,5

-21,5

¹⁾ Hér eru taldar með botnfiskveiðar og -vinnsla, rækjuveiðar og -vinnsla og loðnuveiðar og bræðsla. Þessar greinar ná til tæplega 90% af allri sjávarafurðaframleiðslu.
²⁾ Miðað er við tekjur greinanna alls að frádregnum milliviðskiptum með hráefni.

Hér fyrir neðan eru frekari upplýsingar sem unnar hafa verið úr ársreikningum fyrirtækjanna.

Í töflum 1.1-1.3 eru sýnd heildaryfirlit yfir rekstur útgerða á árunum 1997-1999. Við gerð þessara yfirlita hefur úrtakið í viðkomandi útgerðarflokki verið stækkað upp þannig að tekjurnar af sölu afla stemmi við heildartekjur af sölu afla í viðkomandi útgerðarflokki eins og þær eru áætlaðar af Hagstofu Íslands og Fiskifélagi Íslands. Tekjur þeirra útgerðadeilda sem eru með í úrtakinu eru 10-20% af tekjum báta undir 10 brl., 30-40% af tekjum báta 10-200, brl., 35-60% af tekjum báta yfir 200 brl., 60-70% af tekjum loðnubáta, 60-75% af tekjum ísfisktogara og 70-75% af tekjum frystitogara.

Í töflum 2.1-2.3 eru sýnd heildaryfirlit yfir rekstur fiskvinnslu á árunum 1997-1999. Við gerð þessara yfirlita hefur úrtakið í viðkomandi vinnsludeild verið stækkað upp þannig að útflutningstekjur stemmi við heildartekjur af útflutningi af viðkomandi vörutegundum eins og þær eru gefnar upp af Hagstofu Íslands. Útflutningsframleiðsla þeirra vinnsludeilda sem eru með í úrtakinu var 50-60% af útflutningi landfrystingar botnfisks, 30-50% af útflutningi botnfisksöltunar, um 90% af útflutningi mjölvinnslu, 50-70% af útflutningi rækjuvinnslu og 20-50% af útflutningi hörpudiskvinnslu. Ekki reyndist nægileg sundurliðun á upplýsingum um rekstur fyrirtækjanna á árunum 1998-1999 til að búa til sérstök yfirlit yfir rekstur herslu og síldarsöltunar þau ár. Þessi ár er áætlað að síldarsöltun sé talin með frystingu botnfisks en hersla með söltun botnfisks.

Í töflum 3.1-3.3 er sýnd dreifing vergrar hlutdeildar fjármagns í hlutfalli af tekjum hjá þeim deildum fyrirtækjanna sem frystu botnfisk á árunum 1997-1999. Í töflum 4.1-4.3 er sýnt sama hlutfall hjá þeim deildum fyrirtækjanna sem söltuðu botnfisks á árunum 1997-1999.

Í töflum 5.1-5.3 er einnig sýnd dreifing hreins hagnaðar af reglulegri starfsemi í hlutfalli af tekjum hjá öllum fyrirtækjum í úrtaki Þjóðhagsstofnunar 1997-1999. Með hreinum hagnaði er hér átt við hreinan hagnað eins og hann er skilgreindur í rekstrarreikningum fyrirtækjanna, þ.e. með því að gjaldfæra afskriftir og fjármagnskostnað fyrirtækjanna. Hagnaður fyrirtækisins er hagnaður af allri starfseminni hvort sem um er að ræða botnfiskveiðar og -vinnslu, loðnuveiðar, rækjuvinnslu eða einhverja aðra starfsemi á sviði sjávarútvegs.

Tafla 6 sýnir yfirlit yfir afkomu helstu greina sjávarútvegs árin 1990-1999, þar sem fjármagnskostnaður er áætlaður með árgreiðslureglu. Upplýsingar í þessari töflu eru sambærilegar við upplýsingar í töflunni hér fyrir framan sem sýnir hreinan hagnað sem hlutfall af tekjum.

i) Komið hefur í ljós að afskriftir og verðbreytingafærsla í fiskveiðum voru rangar í Fréttinni frá 19.júní. Þær hafa nú verið leiðréttar og af því leiðir að hreinn hagnaður breytist einnig. Árgreiðsla og hreinn hagnaður skv. árgreiðsluaðferð stendur óhaggaður.